Ευρωπαϊκή αγριόγατα Η περίπτωση μιας μικρής περιοχής στην Κερκίνη, Βόρεια Ελλάδα - Προσπάθεια ανίχνευσης στοιχείων υβριδισμού

κείμενο - φωτογραφίες: Μπάμπης Παυλόπουλος - iconstravel photography

γλώσσα: Ελληνικά (same in English on the next post in this blog)

Ευρωπαϊκή αγριόγατα 

Η περίπτωση μιας μικρής περιοχής στην Κερκίνη, Βόρεια Ελλάδα - Προσπάθεια ανίχνευσης στοιχείων υβριδισμού 

Μπάμπης Παυλόπουλος

 

Περίληψη

Επιχειρήσαμε να καταγράψουμε όλα τα άτομα αγριόγατας που έχουμε συναντήσει στο πεδίο τα τελευταία 5 χρόνια, σε μία οριοθετημένη ζώνη στην παραλίμνια περιοχή της λίμνης Κερκίνη. Η περιοχή αυτή μετρήθηκε στα 25.34 τετρ. χλμ και υπολογίσαμε με μετριοπαθείς υπολογισμούς, βάσει αριθμού και συχνότητας συναντήσεων, αφού πρώτα αποκλείσαμε όσο ήταν δυνατό τις συναντήσεις με τα ίδια άτομα, ότι στα όρια αυτά ζουν περίπου 17 – 20 αγριόγατες. Αυτό σημαίνει μία ιδιαίτερη πληθυσμιακή πυκνότητα του είδους. Καταγράψαμε τα χαρακτηριστικά των ατόμων που συναντήσαμε μέσω φωτογραφιών και βίντεο και τα συγκρίναμε με τα χαρακτηριστικά που δίνει μελέτη της οργάνωσης για την επανεισαγωγή της αγριόγατας στη Σκωτία. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι τα 34 άτομα που καταγράφηκαν βρίσκονται, με πολύ μικρή απόκλιση ελάχιστων ατόμων, ιδιαίτερα κοντά στον τυπικό φαινότυπο του ζώου. Όμως οι αποκλίσεις αυτές συχνά επηρεάζονται από εξωγενείς παράγοντες, όπως η ηλικία,η εποχή και οι καιρικές συνθήκες. Υπογραμμίζεται ότι όλες οι παρατηρήσεις στις οποίες στηριχθήκαμε είναι οπτικές και ότι η έρευνα είναι ιδιαίτερα περιορισμένου βεληνεκούς για όποια γενικού περιεχομένου συμπεράσματα. Αν η πληθυσμιακή πυκνότητα του είδους είναι πράγματι τόσο υψηλή, τότε σύμφωνα με τις υπάρχουσες μελέτες περιορίζονται σε μεγάλο βαθμό οι πιθανότητες υβριδισμού με τις οικόσιτες γάτες και δικαιολογείται απόλυτα η υψηλής ποσόστωσης ταύτιση των συναντήσεών μας με τον τυπικό φαινότυπο του είδους. Δύο συναντήσεις μας που δεν περιλαμβάνονται στα 34 άτομα που αναφέρουμε, όπου τα ζώα παρουσιάζαν μεγάλες διαφορές από τον τυπικό φαινότυπο, πιθανώς να αλλάζουν το τελικό αποτέλεσμα της έρευνας, αναλόγως αν επρόκειτο για υβρίδια ή οικόσιτες γάτες.

1. Κατανομή και οικότοπος

Η ευρωπαϊκή αγριόγατα (Felis silvestris silvestris) κατανέμεται σε όλη την ήπειρο, από την Πορτογαλία μέχρι την περιοχή του Καυκάσου, συμπεριλαμβανομένης επίσης της Σκωτίας και του νησιού της Σικελίας. Πιο συγκεκριμένα έχουν αναγνωριστεί 5 κύριες βιογεωγραφικές ομάδες αγριόγατας, οι οποίες εντοπίζονται στην Ιβηρική χερσόνησο, στην Κεντρική Ευρώπη, στην Κεντρική Γερμανία, στην Ιταλική χερσόνησο και στη Σικελία, στην Βορειανατολική Ιταλία και στην Βαλκανική χερσόνησο (Migli 2025). Στην Ελλάδα ζει εξακριβωμένα στην ηπειρωτική χώρα με εξάπλωση που φθάνει από τα βόρεια σύνορα ως και την Αττική, αφού έχει καταγραφεί η παρουσία της στην Πάρνηθα μέσω trail camera. Στην Πελοπόννησο δεν υπάρχει φωτογραφική καταγραφή, αλλά έχουν βρεθεί βιοδηλωτικά ίχνη. Επίσης να σημειώσουμε ότι έχουμε μία μαρτυρία για οπτική επαφή, την οποία και αξιολογούμε ως αξιόπιστη.

Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι η περιοχή της Κρήτης, όπου ως το 1996 μόνο φανταζόμασταν ότι η αγριόγατα αποτελούσε ακόμα μέρος της άγριας πανίδας του νησιού. Η μόνη απόδειξη ότι το ζώο αυτό, τουλάχιστον, υπήρξε ήταν ένα τομάρι που είχε πουληθεί σε παζάρι στα Χανιά το 1908 σε μία καθηγήτρια από αγγλικό πανεπιστήμιο το οποίο σώζεται ακόμα. Το 1996 ήταν η πρώτη φορά που το είδος καταγράφηκε σε trail camera από δύο Ιταλίδες φοιτήτριες. Πριν λίγα χρόνια πιάστηκε ένα άτομο σε παγίδα κτηνοτρόφου, ο οποίος, όχι μόνο δεν το σκότωσε αλλά το παρέδωσε στο πανεπιστήμιο. Το ζώο αφού μελετήθηκε, επέστρεψε στο φυσικό του περιβάλλον. Τελικά διεξήχθη μία εμπεριστατωμένη έρευνα για την αγριόγατα από το Πανεπιστήμιο Κρήτης, η οποία επιβεβαίωσε την ύπαρξη του είδους στο νησί και μάλιστα σε υγιείς πληθυσμούς. Όμως πιθανώς το σημαντικότερο εύρημα είναι ότι ενδέχεται η Κρητική αγριόγατα (Felis silvestris cretensis), βιολογικά, να βρίσκεται ανάμεσα στην ευρωπαϊκή και στην αφρικανική, κάτι που φυσικά όπως παραδέχονται και οι ερευνητές χρήζει περαιτέρω έρευνας, ώστε από εύρημα να αναβαθμιστεί σε συμπέρασμα. 

Ιδιαίτερη μνεία, ώστε να αποφευχθεί σύγχυση, θα άξιζε και στην αγριόγατα που ζει στη Σαρδηνίας (Felis lybica sarda) στο Εθνικό πάρκο Gutturu Mannu, η οποία εμφανίζεται ιδιαίτερα μικρού μεγέθους και με καταγωγή από την Βόρεια Αφρική ή τη Μέση Ανατολή, άρα από την αφρικανική αγριόγατα (Felis silvestris lybica).

Παρά τις ομοιότητες που εμφανίζει με τις οικόσιτες γάτες και ειδικά τις χρωματικές με τον τύπο γνωστό ως τάμπυ (tabby cat), τα δύο είδη δεν έχουν κοινή καταγωγή, αφού οι οικόσιτες κατάγονται από την αφρικανική αγριόγατα. Η αφρικανική αγριόγατα φέρεται να εξημερώθηκε πριν περίπου 11000 χρόνια στη Μεσοποταμία και πιθανώς σε μία δεύτερη φάση πριν 4-5000 χρόνια από τους Αιγύπτιους. Από τις εξημερώσεις αυτές προέρχονται όλες οι οικόσιτες γάτες. Αντίθετα η ευρωπαϊκή αγριόγατα δεν εξημερώνεται, αλλά δυστυχώς μπορεί να ζευγαρώσει με την οικόσιτη και να δώσει γόνιμους απογόνους. Είναι συνήθως μεγαλύτερη από τις οικόσιτες, αλλά η όλη κατασκευή είναι διαφορετική με μακρύτερα πόδια, πιο στιβαρή εμφάνιση, ουρά παχιά και όχι ιδιαίτερα μακριά, τα μουστάκια συνήθως είναι μεγάλα και πέφτουν προς τα κάτω, ενώ σχεδόν πάντα το ύφος του ζώου έχει μία βλοσυρή, σχεδόν θυμωμένη έκφραση.  

Καθώς πρόκειται για εξαιρετικό θηρευτή που τρέφεται με αγριοκούνελα και μικρά τρωκτικά, βοηθά στη διατήρηση της ισορροπίας των τοπικών οικοσυστημάτων.

Ο οικότοπος που προτιμά ποικίλει από περιοχή σε περιοχή περιλαμβάνοντας ουσιαστικά σχεδόν όλους τους τύπους οικότοπου που εμφανίζονται στην Ευρώπη, αν και οι έρευνες δείχνουν ότι τα μεγάλα υψόμετρα δεν βρίσκονται μέσα στις προτιμήσεις της. Υπάρχουν χώρες που προτιμά τις δασώδης εκτάσεις, αλλά σε άλλες θα τη συναντήσουμε κυρίως σε πιο ανοιχτές, θαμνώδεις περιοχές (Migli 2025). Ειδικά στις μεσογειακές περιοχές οι θαμνώδεις εκτάσεις φαίνεται να είναι το κλειδί για την επιβίωση του είδους (Gil-Sánchez 2025). Όμως γενικά εμφανίζεται σε πιο εύρωστους πληθυσμούς σε ετερογενή περιβάλλοντα, αλλά με σημαντική παρουσία ανοιχτών περιοχών και χωρίς τελικά να προτιμά ιδιαίτερα το δάσος (Gil-Sánchez 2025).

Στην Ελλάδα μάλλον αποφεύγει το μεγάλο υψόμετρο, ειδικά πάνω από τα 800 μέτρα και τα δάση, ενώ εμφανίζει μεγάλες συγκεντρώσεις κοντά στα εσωτερικά ύδατα. Το αρνητικό είναι ότι εμφανίζει συγκεντρώσεις κοντά σε οικισμούς, χωρίς όμως απότομες αυξήσεις πληθυσμών σε τέτοιες περιοχές. Γενικά φαίνεται να προτιμά ανοιχτές εκτάσεις, συχνά στα όρια του δάσους, εκτάσεις αραιά δασωμένες ή γεωργικές εκτάσεις (Migli 2025). Η προτίμηση των γεωργικών εκτάσεων, είναι προφανώς ο λόγος που το είδος εμφανίζει συγκεντρώσεις κοντά σε οικισμούς. Το ίδιο διαπιστώσαμε και εμείς αφού η προς μελέτη περιοχή αφορά γενικά χωράφια με θαμνώδης συστάδες πυκνής βλάστησης, συνήθως ως όρια των χωραφιών, χωρίς να λείπουν από την περιοχή και μικρής έκτασης δασωμένες περιοχές, πάντα όμως σε χαμηλό επίπεδο και βέβαια κοντά σε νερό αφού η περιοχή είναι μέρος υγροβιότοπου.  Όχι πολύ διαφορετικές ήταν οι αναφορές που είχαμε από την περιοχή των Γρεβενών, μία κατά κανόνα ορεινή περιοχή, όπου οι περισσότερες συναντήσεις που καταγράφηκαν έγιναν σε ανοιχτά χωράφια που συνορεύουν με δάση βελανιδιάς σε υψόμετρο 500-800 μέτρα ή χωράφια με θαμνώδεις συστάδες σε παρόμοιο υψόμετρο και κοντά σε ρέματα ή ποτάμια. Σε μέρη με ψηλότερο υψόμετρο και αυξημένη δασοκάλυψη αναφέρονται σαφώς λιγότερες συναντήσεις, αλλά εδώ δεν μπορούμε να έχουμε σαφή εικόνα και ένα σχετικά ασφαλές συμπέρασμα λόγω της κάλυψης που προσφέρει το δάσος σε ένα μικρό αιλουροειδές που χαρακτηρίζεται και ως μετρ του να περνά απαρατήρητο. Σε τέτοιες ουσιαστικά μικτές εκτάσεις, θα μπορούσε να χρησιμοποιεί τα χωράφια για να κυνηγά και τα δάσωμενα τμήματα ως κρυψώνα. Άλλωστε στα κατά κανόνα περιορισμένα δάση της ευρύτερης παραλίμνιας περιοχής που εξετάζουμε στην Κερκίνη, έχουμε καταγραφές αγριόγατας από trail-camera.

Η αγριόγατα τρώει οποιοδήποτε θήραμα μπορεί να κυνηγηθεί, αλλά γενικά η διατροφή της βασίζεται σε τρωκτικά και κουνέλια (ευρωπαϊκό αγροκούνελο), με προτίμηση στα τελευταία  όπου υπάρχουν (Gil-Sánchez 2025), πχ Ισπανία. Στην Ελλάδα τρέφεται κατά κύριο λόγο με τρωκτικά, των οποίων μπορεί να νιώσει την κίνηση στο έδαφος κοντά της ή βέβαια να τα ακούσει. Είναι χαρακτηριστικό το πως περιμένει τους τυφλοπόντικες να βγουν στην επιφάνεια να πάρουν αέρα για να επιτεθεί αρπάζοντάς τους με τα νύχια της.

Μία ματιά στον χάρτη επέκτασης του είδους αρκεί να μας πείσει ότι η πιο εκτεταμένη εξάπλωση εμφανίζεται στον Ευρωπαϊκό νότο, δηλαδή σε πληθυσμούς που σχετίζονται με τη Μεσόγειο. Αυτό σημαίνει ότι το μεσογειακό οικοσύστημα είναι ιδιαίτερα σπουδαίο για τη διατήρηση του είδους σε εύρωστα νούμερα πληθυσμών.

Σύμφωνα με ισπανική έρευνα η Ιβηρική Χερσόνησος έχει ιδιαίτερη σημασία για τις αγριόγατες, αφού συμβάλλει στο ήμισυ των μεσογειακών πληθυσμών και σχεδόν στο ένα τέταρτο όλων των ευρωπαϊκών πληθυσμών, καθιστώντας έτσι την χερσόνησο ένα από τα μεγαλύτερα πληθυσμιακά κέντρα της Ευρώπης (Gil-Sánchez 2025). Όμως δυστυχώς, τα πράγματα φαίνεται ότι δεν είναι πια ακριβώς έτσι. Σύμφωνα με αναφορές βιολόγων στην Πορτογαλία έχουν απομείνει περίπου 100 σεξουαλικώς ενεργά άτομα, ενώ ανησυχητική είναι και η κατάσταση στην Ισπανία, όπου αν και δεν έχει αναγνωριστεί επίσημα ως κινδυνεύων είδος, η κατάσταση του είδους είναι ευάλωτο ή και απειλούμενο με εξαφάνιση (Mowbray 2026).

Η Ιταλία κατέχει το 8% των συνολικών πληθυσμών και ο μεσογειακός πυρήνας που σχηματίζεται από τις Βαλκανικές χώρες, την Αλβανία και την Ελλάδα συμβάλλει έως και στο 14% (Gil-Sánchez 2025). Η προσωπική μας εκτίμηση μετά από πολλά χρόνια αναζήτησης τους είδους στην Ελλάδα προς φωτογράφιση και βιντεοσκόπηση είναι ότι το πιθανότερο οι πληθυσμοί στην Ελλάδα συμμετέχουν με μεγαλύτερο ποσοστό. Στην εκτίμηση αυτή φαίνεται να συνηγορεί και έρευνα του 2025 που καταλήγει σε μεγάλα νούμερα, παρά το ότι αφορά μόνο τη βόρεια χώρα.

Ας δούμε όμως μερικά παραδείγματα σε απόλυτα νούμερα. Στη Γερμανία υπολογίζεται ότι ζουν περίπου 5000-7000 αγριόγατες, 1100 στην Ελβετία, στην Κροατία πιθανώς λιγότερες από 2000, στη Βουλγαρία λιγότερο από 5000, με το νούμερο να ανεβαίνει στη Ρουμανία όπου οι αγριόγατες υπολογίζονται 8005-9150 (Migli 2025). Για την Ελλάδα, η έρευνα  που αναφέραμε (Migli 2025) προτείνει βάσει μοντέλων 3535-7070 άτομα για την βόρεια χώρα, νούμερο που εμφανίζεται ιδιαίτερα μεγάλο συγκριτικά με τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες. Το συμπέρασμα αυτό δεν μας κάνει εντύπωση, αφού όπως θα δούμε παρακάτω στην περιοχή ενδιαφέροντός μας κοντά στη λίμνη Κερκίνη, θεωρούμε, βάσει των συναντήσεών μας τα τελευταία 5 χρόνια ότι η πυκνότητα του πληθυσμού είναι πραγματικά υψηλή, μάλιστα υψηλότερη συγκριτικά με την παραπάνω έρευνα, διατηρώντας φυσικά κάθε επιφύλαξη.

Οι ευρωπαϊκές πυκνότητες πληθυσμού του είδους παρουσιάζουν σημαντική διακύμανση σε όλη την έκταση του είδους, από μόλις 0,1 έως και 250 άτομα ανά 100 km2, ανάλογα με τις περιφερειακές συνθήκες και τις μεθοδολογικές διαφορές (Migli 2025).

Η ευρωπαϊκή αγριόγατα έχει κατηγοριοποιηθεί ως «Ελάχιστης ανησυχίας», περισσότερο μάλλον λόγω της ευρείας εξάπλωσης του είδους, αλλά τελευταία αναγνωρίζεται ότι η τάση του παγκόσμιου πληθυσμού φαίνεται να τείνει προς τη μείωση. Στη Σκωτία η αγριόγατα θεωρείται «Κρισίμως κινδυνεύουσα», ενω δυστυχώς οι φυσικοί πληθυσμοί της Αυστρίας και της Ολλανδίας έχουν εξαφανιστεί (Gil-Sánchez 2025). Στην Πορτογαλία χαρακτηρίζεται πια ως «Κρισίμως κινδυνεύουσα» και στην Ισπανία άλλαξε σε σύντομο χρονικό διάστημα από «Ευάλωτη» σε «Σχεδόν απειλούμενη», ενώ μάλλον πρέπει να χαρακτηριστεί και εδώ ως «Κρισίμως κινδυνεύουσα». Πάντως η αλήθεια είναι ότι η πραγματική τάση του πληθυσμού φαίνεται να είναι άγνωστη στις περισσότερες χώρες ή ουσιαστικά να μην έχει ερευνηθεί επαρκώς.

Οι κίνδυνοι που αντιμετωπίζει η αγριόγατα στη φύση είναι ο περιορισμός του οικότοπου διαβίωσης, θάνατοι από αυτοκίνητα καθώς τα ζώα διασχίζουν τους δρόμους*, ενώ φαίνεται ότι σε κάποια μέρη αποτελεί πιθανό θήραμα μεγάλων αρπακτικών πουλιών (Gil-Sánchez 2025). Μεγάλη σημασία για την επιβίωση του είδους, όπως άλλωστε και όλων των ειδών, έχει η διατήρηση της ενότητας των οικοσυστημάτων. Έτσι μπορεί να υπάρξει επικοινωνία των ατόμων από περιοχή σε περιοχή, με κύριο όφελος των εναλλαγή του DNA, αποφεύγοντας τον κίνδυνο της ενδογαμίας. Σε απομονωμένα ενδιαιτήματα που συνήθως δημιουργεί η κατάτμιση των βιοτόπων, οι πληθυσμοί είναι πιθανό να αποδυναμωθούν γενετικά και να γίνουν πιο ευάλωτοι σε ασθένειες. 

Ένας ακόμα κινδύνος που απειλεί το είδος, προφανώς ο πιο ύπουλος, είναι ο υβριδισμός με τις οικόσιτες γάτες κάτι που φαίνεται να συμβαίνει πιο πολύ σε μέρη όπου ο πληθυσμός της αγριόγατας βρίσκεται σε ύφεση ή κατάρρευση. Ο υβριδισμός δεν αφορά μόνο την αλλοίωση του γενετικού υλικού, αλλά και τη μετάδοση ασθενειών από τις οικόσιτες γάτες. Ακόμα πιθανώς ευνοεί την εξάπλωση χαρακτηριστικών που σχετίζονται με την εξημέρωση και τα οποία μπορεί να είναι επιλεκτικά μειονεκτικά στην άγρια φύση (Gil-Sánchez 2025).

Αναφέρουμε ενδεικτικά κάποια νούμερα, τα οποία όμως σημειώνουμε ότι προέρχονται από μελέτη στο μακρινό 2012. Έτσι, στην Ουγγαρία βρέθηκε 31% υβριδισμός, στην Ιβηρική χερσόνησο 7%, στην Πορτογαλία όμως το νούμερο ήταν 12%, αλλά από την άλλη στα όρη Baetic (Σιέρα Νεβάδα κλπ) στην επαρχία της Γρανάδα, δεν είχε εντοπιστεί υβριδισμός. Στη Γερμανία διαπιστώθηκε στο σύνολο ένα ποσοστό 18,4% αλλά τα περισσότερα άτομα προέρχονταν από τον δυτικό πληθυσμό του Μέλανα Δρυμού στα σύνορα με τη Γαλλία όπου το ποσοστό ανέβαινε στο υψηλό 43% (Lozano-Malo 2012). Βέβαια οι συγγραφείς της έρευνας υποστηρίζαν, τουλάχιστον όταν γράφονταν η μελέτη, ότι τα αποτελέσματα από τις περισσότερες γενετικές αναλύσεις δεν φαίνεται να δικαιολογούν τον συναγερμό και τις προσπάθειες που καταβάλλονται για την καταπολέμηση του υβριδισμού, ειδικά στις μεσογειακές περιοχές, όπου αυτό το ζήτημα μπορεί να θεωρηθεί ως ήσσονος σημασίας, όπως φαίνεται από μελέτες που διεξήχθησαν στους μελετώμενους πληθυσμούς. Από την άλλη πλευρά, άλλες απειλές όπως η καταστροφή οικοτόπων και η μη φυσική θνησιμότητα δεν λαμβάνουν αρκετή προσοχή, ενώ στην πραγματικότητα αυτές μπορεί να είναι πιο επείγουσες και μεταξύ των τελικών αιτιών της γενετικής διείσδυσης(Lozano-Malo 2012). 

Δεν ξέρουμε αν μπορούμε να συμφωνήσουμε με την παραπάνω άποψη, συγκεκριμένα με το αν ο υβριδισμός είναι ήσσονος σημασίας για τον πληθυσμό της αγριόγατας στις μεσογειακές περιοχές, αλλά σίγουρα θα συμφωνήσουμε με το ότι οι υπόλοιπες απειλές για το είδος δεν αντιμετωπίζονται με τη δέουσα σημασία. 

Η πολυπλοκότητα των απειλών για την άγρια ζωή, αλλά και η δυσκολία της διαχείρησης αυτών στον σημερινό κόσμο, νομίζουμε περιγράφεται όσο καλύτερα γίνεται, από την εξέλιξη που είχαμε στην Ιβηρική χερσόνησο μετά την επιτυχία του προγράμματος επανεισαγωγής του ιβηρικού λύγκα. Καθώς τα δύο είδη εξαρτώνται από τα ίδια θηράματα και ειδικά το ευρωπαϊκό αγριοκούνελο, ο μεγαλύτερος λύγκας εκτόπισε την μικρότερη αγριόγατα από περιοχές και οικότοπους που παραδοσιακά ζούσε. Προκειμένου λοιπόν να αναδειχθεί αυτή η πολυπλοκότητα, αξίζει να παραθέσουμε την περίπτωση μίας συγκεκριμένης αγριόγατας που παρακολουθούνταν από το Πανεπιστήμιο της Γρανάδας, παρά το ότι αυτό πιθανώς υπερβαίνει τα όρια του παρόντος. Το θηλυκό αυτό άτομο άφησε την περιοχή που ζούσε όταν επέστρεψε ο λύγκας, για ένα περιβάλλον λιγότερο κατάλληλο, κοντά στους ανθρώπους. Εκεί χτυπήθηκε από αυτοκίνητο και σκοτώθηκε. Είχε χαρακτηριστεί ως «δημογραφική κινητήρια δύναμη» καθώς κατά τη διάρκεια της μελέτης του είχε γεννήσει δέκα γατάκια (Mowbray 2026).

Επιπροσθέτως, πλήγμα για την αγριόγατα στην Ιβηρική φαίνεται ότι ήταν και η κατάρρευση του πληθυσμού του ευρωπαϊκού αγριοκούνελου τον προηγούμενο αιώνα, λόγω ασθένειας, αλλά και απώλειας οικοτόπων. 

Βεβαίως δεν μπορούμε να παραβλέψουμε και τις ασθένειες. Μια σειρά παθογόνων και παρασίτων απειλούν την υγεία των αγριόγατων, με τις αυξανόμενες θερμοκρασίες να διευκολύνουν την εξάπλωσή τους μέσω τσιμπουριών, ψύλλων και άλλων φορέων. Μια μελέτη για παράδειγμα, εντόπισε αυξανόμενο κίνδυνο οφθαλμικών διαταραχών που προκαλούνται από το παράσιτο Thelazia callipaeda , το οποίο είναι ενδημικό στην Ασία και τώρα βρίσκεται στην Ευρώπη** (Mowbray 2026). 

* Τις ημέρες που συντασσόταν το παρόν, καθώς ταξιδεύαμε στην Κεντρική Ελλάδα είδαμε αγριόγατα να στέκεται στη μέση κεντρικού επαρχιακού δρόμου, να μυρίζει κάτι στο οδόστρωμα και μόλις το αυτοκίνητο πλησίασε, έτρεξε να κρυφτεί σε παρακείμενο αγρό.

** Δυστυχώς στην περιοχή ενδιαφέροντος του παρόντος έχουμε καταγράψει αρκετά άτομα με εμφανή προβλήματα στα μάτια. Φυσικά δεν είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε αν τα προβλήματα αυτά οφείλονται στο προαναφερόμενο παράσιτο ή σε άλλη αιτία που θα μπορούσε να είναι απλά οι μάχες για την επικράτηση στις περιοχές.

 

2. Στόχοι

Μετά από πολύ ανούσια κουβέντα περί υβριδίων αγριόγατας που συχνά ξεσπούσε, ειδικά στα social media, αποφασίσαμε να δούμε το θέμα λίγο σοβαρότερα, κυρίως με τον πληθυσμό που ζει στα όρια δραστηριοποιήσης μας, προσπαθώντας να ξεκινήσουμε μία μικρή έρευνα, ενώ επι τη ευκαιρία θελήσαμε να επιχειρήσουμε να υπολογίσουμε την πυκνότητα του πληθυσμού τους μέσα σε αυτήν την περιοχή, στα παραλίμνια εδάφη της Κερκίνης, βόρεια Ελλάδα.

2.1

Έτσι οριοθετήσαμε και μετρήσαμε την έκταση της περιοχής στην οποία δραστηριοποιούμαστε κυρίως κάθε χειμώνα, για πάνω από 5 χρόνια, υπολογίζοντας παράλληλα το πόσες αγριόγατες μπορεί να ζουν εκεί μέσω των καθημερινών μας παρατηρήσεων, ώστε να καταλήξουμε έστω κατα προσέγγιση στην πυκνότητα του πληθυσμού τους μέσα σε αυτήν την έκταση. 

2.2 

Τον τελευταίο χειμώνα, χωρίς βέβαια να ενοχλήσουμε τα ζώα στο ελάχιστο, επιχειρήσαμε να πάρουμε δείγμα DNA, ώστε να διενεργήσουμε τεστ, αλλά αποτύχαμε, εξέλιξη που τελικά δεν μας εξέπληξε, καθώς επίσης επιστημονικές έρευνες έχουν αποτύχει με τον ίδιο ακριβώς τρόπο. Έτσι αποφασίσαμε να καταγράψουμε τα χαρακτηριστικά των ζώων που έχουμε συναντήσει, ώστε μέσω των συνολικών αποτελεσμάτων να δούμε, τουλάχιστον με αυτόν τον τρόπο, τι εικόνα παρουσιάζει ο πληθυσμός στην περιοχή ενδιαφέροντός μας. Επι τη ευκαιρία βέβαια ξεκαθαρίσαμε μέσω των πολυάριθμων βίντεο και φωτογραφιών ποιά ζώα ταυτίζονται μεταξύ τους, ώστε να μην έχουμε διπλες εγγραφές στη λίστα που δημιουργήσαμε. Μετά από τόσα χρόνια στο πεδίο, σχεδόν καθημερινά για 2 με 3 μήνες κάθε χρόνο, ήταν σχετικά εφικτό να γίνει αυτό, ουσιαστικά να αρχίσουμε να αναγνωρίζουμε τα διαφορετικά άτομα.

Την ίδια στιγμή βεβαίως φροντίσαμε να βρούμε σε μελέτες ποια θεωρούνται επιστημονικά τα σημαντικότερα στοιχεία που συγκροτούν τον τυπικό φαινότυπο της ευρωπαϊκής αγριόγατας. Ακόμα φροντίσαμε να ενημερωθούμε γενικότερα πάνω στο θέμα του υβριδισμού του είδους με τις οικόσιτες γάτες από μελέτες. Φυσικά στη γνώση που μας παρείχαν οι μελέτες αυτές προσθέσαμε και τις πολυετής παρατηρήσεις μας, τόσο στο πεδίο, όσο και μετά από τη μελέτη των φωτογραφιών και των βίντεο και όχι βέβαια στο καφενείο, τύπου «ο λύγκας πετάει πέτρες» και «το τελευταίο αυγό της χελώνας βγάζει οχιά». Για να θυμηθούμε ορισμένες από τις προλήψεις που δυστυχώς ακόμα κυριαρχούν στην ελληνική ύπαιθρο και έχουν ταλαιπωρήσει αφάνταστα την άγρια ζωή.

Με τη συλλογή και τη σύγκριση των παραπάνω στοιχείων προσπαθήσαμε να καταλήξουμε σε αποτελέσματα και συμπεράσματα.

3. Αποτελέσματα

3.1

Η έκταση της περιοχής ενδιαφέροντος μετρήθηκε μέσω google maps και βρέθηκε στα 25.34 τετρ. χλμ. Υπολογίζουμε ότι στα όρια αυτά ζουν περίπου 17-20 αγριόγατες, φυσικά με εναλλαγές ατόμων, εναλλαγές όμως που δεν πιστεύουμε ότι αλλάζουν δραματικά τον πληθυσμό έστω και περιοδικά. Τα νούμερα αυτά μπορεί να φαίνονται μεγάλα ή και εξωπραγματικά, αλλά υπολογίστηκαν συγκρατημένα και με ιδιαίτερη σύνεση. Ο αριθμός αυτός προκύπτει από τη συχνότητα των συναντήσεων, υπολογιζόμενες αυτές κάθε χρονιά ξεχωριστά και λαμβάνοντας υπόψη ότι είναι ένα πραγματικά δύσκολο ζώο να εντοπιστεί. Δεν ήταν λίγες οι φορές που η γάτα στεκόταν δίπλα μας και δεν την βλέπαμε, κάτι που πιστεύουμε ότι συνέβη πολύ περισσότερες φορές από όσες παρόμοιες περιπτώσεις καταφέραμε τελικά να την εντοπίσουμε. Με λίγα λόγια έξω στο πεδίο όταν δεν έχουμε καμία συνάντηση, γεγονός όχι σπάνιο φυσικά, είμαστε απόλυτα σίγουροι ότι περάσαμε κοντά από ένα ή περισσότερα άτομα, τα οποία δεν θέλησαν να γίνουν αντιληπτά και το κατάφεραν. Άρα σύμφωνα με τα παραπάνω και βέβαια κατά προσέγγιση, η πυκνότητα εξάπλωσης φαίνεται να είναι περίπου 1.4 τετρ. χλμ / αγριόγατα-1.26 τετρ. χλμ/αγριόγατα, με σαφώς αυξητικές τάσεις της πυκνότητας, δηλαδή περαιτέρω μείωσης της έκτασης που αναλογεί στο κάθε άτομο.

 

Χάρτης της περιοχής της λίμνης Κερκίνη. Για ευνόητους λόγους δεν σημειώνεται η ακριβής περιοχή στην οποία αναφέρεται το παρόν.

Αν αναλογιστούμε ότι σύμφωνα με την έρευνα που ήδη αναφέραμε για την Βόρεια  Ελλάδα (Migli 2025) σε 47930 τετρ. χλμ. κατάλληλου βιότοπου ζουν περίπου 3535-7070 άτομα, με πυκνότητα 13.5 τετρ. χλμ/αγριόγατα ως και 6.8 τετρ. χλμ/αγριόγατα, οι δικοί μας υπολογισμοί βρίσκονται πολύ μακριά ή απλώς η πυκνότητα στην υπό εξέταση περιοχή της παρούσας μελέτης είναι πράγματι πολύ υψηλή, κάτι που άλλωστε, βάσει των παρατηρήσεων και συναντήσεων, θεωρούμε απολύτως σίγουρο.  

Για την περιοχή έρευνάς μας η ίδια μελέτη (Migli 2025) δίνει 0.2 άτομο/τετρ. χλμ, ενώ οι δικοί μας υπολογισμοί,  0.67 άτομο/τετρ. χλμ - 0.8 άτομα/τετρ. χλμ. Σίγουρα η μέθοδος που ακολουθήθηκε στην έρευνα για την Βόρεια Ελλάδα είναι επιστημονική, πράγμα που σεβόμαστε απόλυτα. Όμως δεν γνωρίζουμε αν η αποτύπωση της πυκνότητας στον χάρτη εξάπλωσης του είδους στη Βόρεια Ελλάδα που παρατίθεται, οφείλεται σε επιτόπου έρευνα ή απλά προβολή του τι αποτέλεσμα είχε αυτή σε παρόμοιους οικότοπους. 

Οι ευρωπαϊκές πυκνότητες πληθυσμού του είδους παρουσιάζουν σημαντική διακύμανση σε όλη την έκταση του είδους, από μόλις 0,1 έως και 250 άτομα ανά 100 τετρ. χλμ, δηλαδή 0.4 άτομα/τετρ. χλμ, ανάλογα με τις περιφερειακές συνθήκες και τις μεθοδολογικές διαφορές (Migli 2025)

3.2

Καταγράψαμε τα χαρακτηριστικά μέσω βίντεο και φωτογραφιών από 34 άτομα που έχουμε συναντήσει στην εν λόγω περιοχή σε 53 συναντήσεις, τα τελευταία 5 χρόνια. Δεν περάσαμε στις εγγραφές τουλάχιστον 5 με 6 άτομα καθώς δεν υπήρχαν επαρκή στοιχεία στις διαθέσιμες φωτογραφίες και βίντεο από τις συναντήσεις μαζί τους που θα βοηθούσαν την έρευνα. Αντίθετα, η έλλειψη στοιχείων θα την αλλοίωνε πιθανώς. Επίσης δεν περιλαμβάνονται άτομα που καταγράφηκαν σε νυχτερινές κάμερες (trail cameras) για λόγους που αναφέρονται στον Πινακα 1.

Τα χαρακτηριστικά που καταγράψαμε ή που επιχειρήσαμε να καταγράψουμε για το κάθε άτομο και είναι χρήσιμα για το παρόν, ήταν τα παρακάτω: Γενικά/συμπεριφορά, ώρα συνάντησης, χρώμα/ράβδωση στο σώμα, ράβδωση στο σβέρκο/δίπλα στο μάτι/μέτωπο, σημεία εμφάνισης λευκού χρώματος, χαρακτηριστικά ουράς, ραχιαία γραμμή, πέλματα.

Για το λόγο ότι υπάρχουν επανηλλειμένες συναντήσεις με τα ίδια ζώα, συχνά τα αποτελέσματα μπορεί να μην συμφωνούν με το άθροισμα των εγγραφών. Επίσης υπάρχουν και χαρακτηριστικά που σε κάποια άτομα δεν διακρίνονται, άρα δεν αποτυπωνονται στις εγγραφές (Πιν. 1).

 

Πινακας 1

Από 34 ατόμα που είχαμε διαθέσιμο υλικό, σε 53 συναντήσεις, τα συνολικά χαρακτηριστικά που καταγράφηκαν και είναι χρήσιμα για το παρόν, είναι τα εξής:

Γενικά / συμπεριφορά:

  - Κρυπτικά άτομα                  8 

  - Επιφυλακτικά άτομα           8

  - Ανεκτικά άτομα                 18

Μπορέσαμε να ταυτοποιήσουμε δια της παρατήρησης 11 Αρσενικά + 4 Θηλυκά, αλλά και πάλι χωρίς να μπορούμε να είμαστε σίγουροι για όλα από αυτά. Για όσα δεν ήταν εμφανή η ανατομία τους στις διαθέσιμες εικόνες ή στο πεδίο, λάβαμε υπόψη παράγοντες όπως το μέγεθος καθώς και τη συμπεριφορά τους στο πεδίο, πχ ορισμένα άτομα ψέκασαν, μαρκάροντας την περιοχή. Για τα υπόλοιπα άτομα στάθηκε αδύνατο να ταυτοποιηθεί το φύλλο τους ή έστω να γίνει μια τεκμηριωμένη υπόθεση.

Ώρα συνάντησης:

  - Ξημέρωμα                         1

  - Πρωί                                  5

  - Μεσημέρι                         10 

  - Απόγευμα                        11

  - Golden light                     15

  - Σούρουπο                         8

Επίσης υπάρχουν καταγραφές από νυχτερινές κάμερες (trail cameras), κυρίως όμως από περιόδους άνοιξης.  Οι καταγραφές δεν περιλαμβάνονται στη λίστα καθώς από τη μία δεν διακρίνονται ξεκάθαρα τα χαρακτηριστικά των ζώων, είναι δύσκολο να ταυτοποιηθούν με άλλα που πιθανώς είχαμε συναντήσεις την ημέρα, αλλά και λογω εποχής τα ζώα έχουν αρχίσει να χάνουν το χειμερινό τους τρίχωμα με αποτέλεσμα να αλλάζει η εμφάνισή τους και τα χαρακτηριστικά τους. Πχ οι ουρές την άνοιξη έχουμε διαπιστώσει ότι συχνά χάνουν το πάχος τους αλλά και το σχήμα τους. Άλλωστε όταν είχαμε την δραστηριότητα που επέφερε τις συναντήσεις αυτές, μία εμπεριστατωμένη έρευνα δεν ήταν στις προθέσεις μας, έτσι τώρα χρησιμοποιήσαμε ότι υλικό είχαμε και ήταν δυνατό να φανεί χρήσιμο. Κάποια άτομα που συναντήθηκαν την ίδια ώρα παραπάνω από μία φορά, δεν μετρήθηκαν.

Χρώμα / Ράβδωση στο Σώμα:

  - Τυπικό χρώμα             34

  - Άλλο χρώμα                   - 

  - Τυπική ράβδωση         32

  - Άλλου τύπου 

    ράβδωση/αχνή*             2

*Παρατηρήθηκε 1 άτομο με ιδιαίτερα αχνή ράβδωση και 1 άτομο με πιο έντονη από το συνηθισμένο και με μακριές ρίγες και προς το πίσω μέρος του (βλ ιδιαίτερα χαρακτηριστικά φαινότυπου πιο κάτω)

  - Καφεκίτρινο χρωμα 

    στα σημεία που θα 

    αναφερθούν**              32

**Σε 2 δεν διακρίνεται αν υπάρχει καφεκίτρινο

  - Λευκό από κάτω          

    ως και χαμηλα 

    στα πόδια 

    αντί για το 

    τυπικό καφεκίτρινο       2      

Ράβδωση σβέρκος / μάτια / μέτωπο: 

  - Τυπική                       33

  - Με διαστρέβλωση       1 (πιθανώς)

Λευκό: 

  - Πιγούνι                      29

  - Βάση Μυστακίων 

    & άνω χείλος            17

  - Μάγουλα                    2

  - Λαιμός                       6

  - Στήθος                     18

  - Διασπορά 

    πιο χαμηλά                 3

  - Σχεδόν καθόλου         4

Ουρά: 

  - Σωστό μήκος 

    (περίπου)                25

  - Σχετικά μακρυά         6

  - Παχιά                      29

  - Σχετικά Λεπτή           1

  - Κυλινδρική              27 

  - Πεπλατυσμένη          4

  - Στρογγυλό 

    τελείωμα                 27

  - Ελαφρώς 

    Μυτερό τελείωμα      4

  - Δακτύλιοι                31

  - Δεν διακρίνεται         3

*παρατηρήθηκε άτομο σε 2η συνάντηση σε διαφορετική χρονιά με πιο λεπτή ουρά και ελαφρώς μυτερό τελείωμα. Ακόμα, ένα άτομο σε 2η συνάντηση επίσης διαφορετική χρονιά με ελαφρώς μυτερό τελείωμα. Ένα τρίτο εμφανίστηκε με σχετικά παχιά κυλινδρική ουρά και μετά από δύο εβδομάδες η ουρά ήταν πεπλατυσμένη και το τελειώμα φαινόταν λιγότερο στρογγυλό.

Ραχιαία γραμμή: 

  - Υπάρκτή /

     ευδιάκριτη             29

  - Σταματά στη 

    βάση της ουράς     29

  - Άλλο/δεν σταματά   -

  - Δεν διακρίνεται

    αν υπάρχει              5

Πέλματα: 

  - Μαύρα                   22

  - Άλλο                        -

  - Δεν διακρίνονται    12

3.3

Μιλώντας όμως για την καταγραφή των χαρακτηριστικών των ζώων που έχουμε συναντήσει, πρέπει να ξέρουμε πως καθορίζεται ο φαινότυπος της ευρωπαϊκής αγριόγατας ώστε να μπορέσουμε να κάνουμε τη σύγκριση με το δείγμα. Εδώ πρέπει να αναφερθεί ότι το δείγμα μας πιθανώς να είναι μεγάλο για την έκταση της περιοχής που ερευνούμε, αλλά είναι εξαιρετικά μικρό και περιορισμένης εμβέλειας για γενικότερα συμπεράσματα. Όμως έστω και έτσι, πιστεύουμε ότι παραμένει χρήσιμο.

Έτσι πάμε να δούμε πιο συγκεκριμένα τα χαρακτηριστικά που πρέπει να έχει το ζώο ώστε να μπορούμε να υποθέσουμε ότι πρόκειται για καθαρή ευρωπαϊκή αγριόγατα. Το επομενο στάδιο έρευνας βέβαια είναι το τεστ DNA, το μόνο άλλωστε που δίνει αδιαμφισβήτη απάντηση.

Για το σκοπό αυτό θα χρησιμοποιήσουμε την έρευνα Definition of a Wildcat – Updated Guidance 2023 (Nature Scot 2023 -  Saving wildcats) ως οδηγό, η οποία περιγράφει ξεκάθαρα ποια στοιχεία θεωρούν οι συντάκτες ως πρωταρχικά (Πιν. 2) 

Πίνακας 2

Η γάτα πρέπει να έχει ΟΛΑ* τα παρακάτω στοιχεία:

- Καφέ-γκρίζο χρώμα γούνας

- Μοτίβο με ρίγες και/ή βούλες

- Ουρά με μαύρους δακτυλίους και μαύρο τελειώμα

και εμφάνιση ΧΩΡΙΣ* τα παρακάτω στοιχεία:

- Μία ΞΕΚΑΘΑΡΗ* γραμμή που τρέχει σε όλο το μήκος της ουράς

- Άσπρο χρώμα στο κατώτερο σημείο των ποδιών (white feet)

- Ιδιαίτερα μυτερό τελείωμα ουράς (ενήλικα άτομα μόνο)

Σημαντική σημείωση: το πόσο στρογγυλό θα είναι το τελείωμα ποικίλει ανάλογα την εποχή, την ηλικία, την υγρασία στο τρίχωμα κλπ.

(*Τα κεφαλαία γράμματα όπως χρησιμοποιούνται από τους συντάκτες)

Μάλιστα στη συγκεκριμένη έρευνα αναφέρεται ότι, αν δεν είναι δυνατόν να διακρίνει καθαρά κάποιος όλα αυτά τα χαρακτηριστικά, αλλά όσα διακρίνονται ταιριάζουν με την περιγραφή του πίνακα, τότε μπορούμε να υποθέσουμε ότι πρόκειται για αγριόγατα. Προφανώς όμως οι συγγραφείς εννούν ότι η υπόθεση αυτή γίνεται για να είμαστε σίγουροι ότι δεν θα χαθεί η καταγραφή ενός καθαρού ατόμου, αλλά προφανώς πρέπει να προχωρήσουμε, εί δυνατόν, σε δεύτερο στάδιο που είναι βέβαια το τεστ DNA.

Παίρνουμε τα παραπάνω στοιχεία ως βάση και πάμε να δούμε και τις δικές μας παρατηρήσεις, οι οποίες όπως είπαμε προέρχονται από παρατήρηση στο πεδίο και ψύχραιμη και ενδελεχή μελέτη δεκάδων φωτογραφιών και βίντεο.

Όλες λοιπόν οι γάτες που μελετήσαμε έφεραν το τυπικό καφε-γκρίζο χρώμα, η απόχρωση του οποίου εξαρτάται από τη γωνία που βλέπουμε το ζώο, σε συνδυασμό όμως πάντα με τους διαφορετικούς φωτισμούς που μπορούμε να συναντήσουμε. Δηλαδή, αν η μέρα είναι ηλιόλουστη καθώς και η θέση του ήλιου ή αν είναι συννεφιασμένη και πόσο βαριά είναι η συννεφιά. Τέλος σημαντικό ρόλο στην απόχρωση που εμφανίζεται παίζει η ώρα της ημέρας. Κατά τον ίδιο τρόπο επηρεάζονται και άλλα στοιχεία, όπως το λευκό χρώμα, στο οποίο αναφερόμαστε παρακάτω. Σημειώνουμε περίπτωση όπου βιντεοσκοπούσαμε αγριόγατα μία ημέρα με ιδιαίτερα λαμπερό ήλιο σε ανοιχτό πεδίο και όταν παίρναμε το μάτι μας από τον φακό, σχεδόν αδυνατούσαμε να διακρίνουμε το ζώο, καθώς το δυνατό κάθετο φως έδινε στη γούνα του ζώου μία υπόλευκη απόχρωση πλήρως εναρμονισμένη με τη χειμερινή, ξερική εμφάνιση του τοπίου γύρω μας. Συνολικά 32 άτομα έφεραν και το τυπικό καφεκίτρινο χρώμα ή κοντινή απόχρωση αυτού πίσω από τα αυτιά, στην περιοχή γύρω από τη μύτη και χαμηλά ανάμεσα στα πίσω πόδια. Σημειώνουμε ότι και σε αυτό το στοιχείο σημαντικό ρόλο παίζει το φως και η γωνία που βλέπουμε το ζώο. Σε δύο από τις εγγραφές της λίστα μας δεν στάθηκε δυνατό να διακρίνουμε την παρουσιά ή όχι του χρωματισμού αυτού.

Επίσης σε ολες τις καταγραφές εμφανίζεται σχεδόν το ίδιο ελεύθερο μοτίβο ραβδώσεων και στιγμάτων, πιθανώς σπασμένες ρίγες, στο πλάι του σώματος, με παρόμοια κατανομή, σε άλλες γάτες με ελαφρώς πιο έντονη αποτύπωση και σε άλλες με πιο αχνή. Στη γενική εικόνα, όμως, η αποτύπωση θα πρέπει να χαρακτηριστεί αχνή, ειδικά αν επιχειρηθεί μία σύγκριση με τις αγριόγατες του προγράμματος επανεισαγωγής στη Σκωτία, όπου όλα τα ζώα που έχουμε παρατηρήσει σε φωτογραφίες φέρουν πολύ έντονη ράβδωση. Το μοτίβο αυτό είναι το εξής, ρίγες όσο πηγαίνουμε προς τους ώμους και στίγματα (σίγουρα όχι ευδιάκριτα) ή σπασμένες ρίγες όσο πηγαίνουμε προς τα πίσω. Συμπληρώνεται από οριζόντιες ρίγες στα πόδια (Πίν. 3). Μόνο μία γάτα περιλαμβάνεται στις καταγραφές μας η οποία εμφανίζεται να φέρει ρίγες και στο πίσω μέρος στο πλάι του σώματος. Το συγκεκριμένο άτομο εμφανίζεται και με αισθητά πιο έντονη ράβδωση σε σχέση με τις υπόλοιπες. Ακόμα μόνο ένα άτομο εμφανίζεται με αισθητά πιο αχνές ραβδώσεις σε σχέση με τα υπόλοιπα, σχεδόν μη ορατές. 

Βεβαίως όμως υπάρχουν και έντονες ραβδώσεις σε όλα τα άτομα, οι οποίες σύμφωνα και με την βιβλιογραφία, είναι χαρακτηριστικές του είδους. Οι έντονες ραβδώσεις λοιπόν συνήθως αφορούν την περιοχή πίσω από τα μάτια και το πίσω μέρος του κεφαλιού ως τον σβέρκο, συχνά δε και το μέτωπο ως την κορυφή του κεφαλιού. Από την κορυφή του κεφαλιού ξεκινούν πάντα τέσσερις έντονες μαύρες γραμμές, σχετικά συμμετρικές που καλύπτουν και τον σβέρκο. Μία έντονη μαύρη γραμμή ξεκινά από την εξωτερική άκρη του ματιού και σχηματίζοντας γωνία σταματά περίπου στην κάθετη γραμμή από το αυτί. Λίγο πιο κάτω από το μάτι φεύγει άλλη μία, συγκλίνουσα στην άνωθεν, για αυτό και πιο κοντή, η οποία κάνοντας περίπου την ίδια γωνία σχεδόν συναντά την πρώτη στο τελείωμά της. Υπάρχει μία ακόμα λεπτότερη συνήθως που ενώνει τις αρχές των δύο πρώτων γραμμών, κάτω από το μάτι. Σε 33 άτομα η ράβδωση πίσω από τα μάτια και στον σβέρκο ήταν μάλλον άψογη και μόνο σε ένα υπήρχε μία μικρή αλλοίωση ή παραπάνω αχνότητα σε εκείνη δίπλα στα μάτια. Τέλος στο μέτωπο έχουμε ράβδωση, η οποία δεν ακολουθεί κάποιο συγκεκριμένο μοτίβο και διαφέρει από άτομο σε άτομο. Η ράβδωση αυτή είναι πολύ χρήσιμη για να ξεχωρίζουμε τα διαφορετικά ζώα. Βέβαια θέλει προσοχή μία τέτοια απόπειρα, αφού ανάλογα με τη γωνία που βλέπουμε το ζώο μπορεί να αλλάζει το μοτίβο. Πάντως γενικά θα λέγαμε ότι είναι κάτι σαν δακτυλικό αποτύπωμα για τις αγριόγατες (Πιν. 4). Η ράβδωση αυτή, έντονη ή λιγότερο έντονη, πυκνή ή λιγότερο πυκνή ήταν παρούσα στο μέτωπο όλων των ατόμων που καταγράψαμε.

Σημαντικό στοιχείο βέβαια αποτελεί και η ραχιαία γραμμή. Αντίθετα από την άποψη που επικρατεί η ραχιαία γραμμή δεν ξεκινά από τη βάση του λαιμού. Πρόκειται για έντονη μαύρη γραμμή που ξεκινά χαμηλότερα από το ακρώμιο και φθάνει αυστηρά ως τη βάση της ουράς. Στην έρευνά μας, όλες οι γάτες στις οποίες μπορέσαμε να διακρίνουμε τη ράχη, η ραχιαία γραμμή στέκεται ακριβώς εκεί που πρέπει. Το μοτίβο της ράχης συμπληρώνεται από ράβδωση, μάλλον έντονη, η οποία ξεκινά από το τέλος των τεσσάρων γραμμών του σβέρκου και τελειώνει στην αρχή της ραχιαίας γραμμής, αποτελούμενο από δύο ρίγες που συνήθως κλείνουν προς τα πλάγια.

Επίσης σημαντικό στοιχείο για την ταυτοποίηση ενός ατόμου ως αγριόγατας είναι φυσικά η ουρά. Σύμφωνα με τα στοιχεία του Πίνακα 2 χρειαζόμαστε μία ουρά με μαύρους δακτυλίους και μαύρο τελειώμα, στην οποία να μην υπάρχει ευδιάκριτη έντονη γραμμή που να τη διατρέχει σε όλο το μήκος τέμνοντας τους δακτύλιους και να μην έχει ακραία αιχμηρό τελείωμα. Ως τώρα πιστεύαμε ότι χωρίς παχιά και κυλινδρική ουρά με στρογγυλό τελειώμα (το ιδανικό δηλαδή) έχουμε δείγματα υβριδισμού, κάτι που φαίνεται τελικά να μην ισχύει απόλυτα, αφού και η έρευνα που αποτυπώνεται στον Πίνακα 2 δεν θεωρεί το στοιχείο ως προαπαιτούμενο. Για τον βαθμό αιχμηρότητας αναφέρει ότι αποτελεί θέμα και άλλων παραγόντων, όπως ηλικίας, εποχής, υγρασίας στη γούνα στου ζώου. Πράγματι, την ύπαρξη των παραγόντων αυτών την διαπιστώσαμε και στο πεδίο, αφού κατά την δική μας έρευνα καταγράψαμε τρεις τέτοιες περιπτώσεις. Κατά την πρώτη, το ίδιο άτομο σε δεύτερη συνάντηση την επόμενη χρονιά, η ουρά του ήταν εμφανώς πιο λεπτή και το τελείωμα πιο μυτερό, ενώ γενικά το ζώο φαινόταν να έχει χάσει γούνα παρά το ότι ήταν η ίδια περίοδος του έτους. Το σημαντικότερο όμως, μάλλον, είναι ότι το συγκεκριμένο ζώο το είδαμε σε φωτογραφία άλλου φωτογράφου την ίδια χρονιά που εμείς το βρήκαμε διαφορετικό, περίπου ενάμιση μήνα αργότερα από τη δική μας φωτογραφική αποτύπωση και η ουρά του φαινόταν σχεδόν άψογη! Στο δεύτερο άτομο, επίσης από χρονιά σε χρονιά, η ουρά φαινόταν πιο μυτερή. Στο τρίτο ζώο, όπου έχουμε και την πιο ενδιαφέρουσα περίπτωση, η διαφορά παρατηρήθηκε μέσα σε διάστημα δύο εβδομάδων που η ουρά από κυλινδρική, εμφανίστηκε πεπλατυσμένη και βέβαια μοιραία σε πιο μυτερή μορφή είδικά στο προφίλ του ζώου. Σημειώνουμε ότι όλες εκείνες οι ημέρες ήταν βροχερές.  Πάντως οφείλουμε να σημειώσουμε ότι κατά την έρευνά μας η ουρά των ζώων ήταν το στοιχείο στο οποίο επισημαίνονται οι μεγαλύτερες διαφοροποιήσεις μεταξύ των ατόμων. Εμφανίζονται και άψογες ουρές, αλλά και κάποιες ελαφρά μακριές (περιθώριο λάθους υπαρκτό πιθανώς λόγω γωνίας λήψης και διαχείρησης αυτής από το ζώο) και κάποιες όχι τόσο στρογγυλές. Σε όλες εντοπίστηκαν δακτύλιοι, λίγοι ή πολλοί. Αξίζει δε να σημειωθεί ότι σε καμία από τις ουρές η ραχιαία γραμμή δεν συνεχιζόταν στην ουρά και μάλιστα να διατρέχει ολόκληρο το μήκος αυτής. Σε ορισμένες περιπτώσεις ενώ η γραμμή εμφανώς σταματά στη βάση της ουράς, στη συνέχεια και πριν τους δακτύλιους παρατηρείται μία υποψία συνέχειας, σαν ιδιαίτερα αχνή σκιά που ομοιάζει σαν να έχουμε μαύρο χρώμα στο κατώτερο μέρος της γούνας και αυτό να αναδεικνύεται καθώς η παχιά χειμερινή γούνα ανοίγει. Το ίδιο ακριβώς φαινόμενο έχουμε παρατηρήσει μέσω φωτογραφίων να συμβαίνει και σε ζώα από το Σκωτσέζικο πρόγραμμα επανεισαγωγής.  Εικάζουμε δε, ότι ενδέχεται να πρόκειται απλώς για οπτικό φαινόμενο. Πάντως θυμίζουμε εδώ ότι σύμφωνα με τον Πίνακα 2 η συνέχεια της ραχιαίας γραμμής στην ουρά για να παραπέμψει σε υβρίδιο με σιγουριά πρέπει να είναι πραγματικά έντονη. Στην καταγραφή μας σε 34 άτομα βρέθηκαν 25 ουρές με σωστό μήκος και 6 ουρές που έδειχναν ελαφρά μακρύτερες. Θυμίζουμε και πάλι ότι πρόκειται για οπτικές παρατηρήσεις και μάλιστα οι περισσότερες από απόσταση. Επίσης 29 παχιές ουρές και 1 σχετικά λεπτή, εκ των οποίων 27 κυλινδρικές και 4 πεπλατυσμένες. Οι τελευταίες είχαν αυτήν την εικόνα στο προφίλ του ζώου, αλλά εντελώς αντίθετη αν έβλεπες το ζώο από την πίσω όψη. Από αυτές 27 είχαν στρογγυλό τελείωμα και 4 ελαφρά μυτερό. Όπως αναφέρεται στον Πιν. 1 δεν έχουμε στοιχεία για την ουρά από τρία άτομα.

Σε κάποια άλλα στοιχεία ταυτοποίησης, τα πέλματα πρέπει να είναι σκούρα σχεδόν μαύρα και τα μουστάκια συνήθως είναι μακριά και γυριστά προς τα κάτω. Στις καταγραφές μας όλα τα ζώα που μπορέσαμε να έχουμε εικόνα βρέθηκαν με μαύρα πέλματα, ενώ στα περισσότερα τα μουστάκια ήταν όπως περιγράφηκαν πιο πάνω. Βέβαια και τα μουστάκια είναι θέμα οπτικής γωνίας, απόστασης, αλλά πιθανώς και διάθεσης του ζώου. 

Τελευταίο στοιχείο αφήσαμε το λευκό χρώμα. Στην έρευνα του Πινακα 2  μόνο το λευκό στο χαμηλότερο μέρος των ποδιών (καλτσάκια) αναφέρεται ως απαγορευτικό. Στη δικές μας καταγραφές δεν εντοπίστηκε ούτε ένα ζώο με αυτό το χαρακτηριστικό. Σημειώνουμε μόνο ότι σε ορισμένα ζώα τα πόδια σε αυτό το ύψος έφεραν ανοιχτή απόχρωση του τυπικού χρώματος του κορμού, αλλά σε καμία περίπτωση δεν πλησιάζε το λευκό. Λευκό όμως στις αγριόγατες θα συναντήσουμε και στα χαμηλά του προσώπου, πηγούνι, άνω χείλος, λαιμό και στήθος, σε μη σταθερό μοτίβο. Κάποια ζώα μάλιστα δεν φέρουν σχεδόν καθόλου λευκό, περιοριζόμενα μόνο σε υπόλευκους χρωματισμούς σε κάποια από τα παραπάνω σημεία. Στις καταγραφές μας διαπιστώσαμε μόνο 3 ζώα όπου το λευκό χρώμα κατέβαινε χαμηλά καλύπτοντας σχεδόν όλο το στήθος και φθάνοντας σχεδόν ανάμεσα στα πόδια. Η αλήθεια είναι ότι αυτό το στοιχείο, τουλάχιστον σε δύο ζώα συνδυαζόταν με άλλα χαρακτηριστικά που ξέφευγαν ελαφρώς από τον τυπικό φαινότυπο της αγριόγατας, αν και το ένα από αυτά είναι μία από τις περίπτωσεις που αναφέρθηκε πιο πάνω, όπου, οπτικά τουλάχιστον, ο φαινότυπος της γάτας μας φάνηκε διαφορετικός από χρονιά σε χρονιά. Γενικότερα πάντως, η μόνη φορά που έχουμε δει λευκό χρώμα στο χαμηλότερο μέρος των ποδιών ήταν σε μία φωτογραφία ενός ατόμου από την περιοχή των Γρεβενών.

Όμως παρατηρήσαμε ένα ακόμα χαρακτηριστικό του είδους, για το οποίο έχουμε βρει παλαιότερα αναφορές στη βιβλιογραφία και δεν είναι άλλο από τη μονίμως βλοσυρή έκφραση στο πρόσωπο. Πραγματικά όλες οι γάτες που έχουμε συναντήσει είχαν μονίμως αυτήν τη βλοσυρή έκφραση που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί και άγρια, είτε κυνηγούσαν, είτε περίμεναν ακίνητες να ακούσουν τη λεία τους, είτε περιποιούνταν τον εαυτό τους και βεβαίως όταν μας κοιτούσαν, προσπαθώντας να διερευνήσουν τις προθέσεις μας. Μία έκφραση που συναντάται πολύ σπάνια σε οικόσιτα ζώα, ακόμα και αν δεν έχουν καμία σχέση με τον άνθρωπο.

Πίνακας 3

 

Κατά προσέγγιση απεικόνιση ευρωπαϊκής αγριόγατας

4. Συμπεράσματα

4.1 

Προσπαθώντας λοιπόν να καταλήξουμε σε κάποια συμπεράσματα, έστω και με τα σαφώς ελλιπή, για επιστημονική μελέτη, στοιχεία που διαθέτουμε, θα επιχειρήσουμε να αναφέρουμε εν τάχει όλα τα χαρακτηριστικά που αν υπάρχουν μπορούμε να χαρακτηρίσουμε ένα ζώο καθαρή ευρωπαϊκή αγριόγατα (Πιν. 4). Τα χαρακτηριστικά αυτά, προερχόμενα από τη μελέτη ικανού αριθμού φωτογραφιών από Ελλάδα και εξωτερικό, φαίνεται να αφορούν το σύνολο της εξάπλωσης του είδους. Βεβαίως ορισμένα από αυτά ενδέχεται να διαφοροποιούνται ανάλογα το ενδιαίτημα που τα ζώα προτιμούν σε κάθε τόπο. Ως παράδειγμα αναφέρουμε ότι οι περισσότερες γάτες από τη Σκωτία, των οποίων έχουμε δει φωτογραφίες από το πρόγραμμα επανεισαγωγής τους εκεί, φέρουν ιδιαίτερα έντονη ράβδωση κάτι που στην Ελλάδα αλλά και σε πολλές άλλες περιοχές δεν συμβαίνει, αφού η ράβδωση των ζώων είναι μάλλον αχνή. Από την Ελλάδα έχουμε συναντήσει μόνο τρία άτομα αποτυπωμένα σε φωτογραφίες των οποίων η ράβδωση είναι  έντονη, η μία από τις Πρέσπες, η άλλη από τον Έβρο και η τρίτη από τα ορεινά των Τρικάλων, αλλά μόνο μία στην περιοχή ενδιαφέροντος του παρόντος και μάλιστα όχι τόσο έντονη όσο στις παραπάνω περιπτώσεις. Πιθανώς αύτο το στοιχείο να σχετίζεται με τον τύπο του οικότοπου στον οποίο η αγριόγατα ζει σε κάθε μέρος. Η αχνή ράβδωση πάντως φαίνεται να προσφέρει κάλυψη στο ζώο, όταν ζει σε ανοιχτές εκτάσεις, όπως είναι η περιοχή που εξετάζουμε (βλ στο παρόν κεφάλαιο 3.3), ιδιαίτερα τον χειμώνα που η βλάστηση δεν είναι ψηλή και πυκνή. 

Πινακας 4

Απαιτούμενα χαρακτηριστικά καθαρόαιμης ευρωπαϊκής αγριόγατας

 - Στιβαρό σώμα, κάποιες φορές λεπτό αλλά γυμνασμένο, μακριά πόδια και γενικά βαρύτερη κατασκευή από την οικόσιτη γάτα. 

 - Κεφάλι που γενικά μπορεί να χαρακτηριστεί μεγάλο, αλλά όχι έξω από την σωστή κλίματα της αναλογίας των διαστάσεων του ζώου. 

 - Συνήθως βλοσυρή / άγρια έκφραση, ανεξαρτήτως διάθεσης. 

 - Αυτιά ελαφρώς ευμεγέθη. 

 - Δύο μαύρες έντονες ρίγες πίσω από τα μάτια που συγκλίνουν στο πλάι του κεφαλιού.

 - Κάθετη μαύρη ράβδωση στο μέτωπο, το κάθε άτομο το δικό του μοτίβο, μεγάλη ποικιλία

 - Τέσσερις έντονες και σχετικά παχιές μαύρες ρίγες στο σβέρκο

 - Δύο έντονες ρίγες στο ακρώμιο

 - Μαύρη ευδιάκριτη γραμμή από το ακρώμιο ως τη βάση της ουράς, αυστηρά

 - Μαύρη Ράβδωση στα πλευρά από αχνή ως ελαφρά έντονη, προς τα εμπρός πιο μακριές ρίγες ως περίπου 5 και πιο πίσω σπασμένες ρίγες ως στίγματα.

 - Μαύρη οριζόντια ράβδωση στα πόδια, από αχνή ως ελαφρά έντονη

 - Καφέ-γκρίζο χρώμα που αλλάζει απόχρωση ανάλογα τον φωτισμό

 - Κιτρινο-καφέ χρώμα πίσω από τα αυτιά, στο ρύγχος γύρω από τη μύτη και στην κοιλιά προς την ουρά, συχνά και στο εσωτερικό των ποδιών.

 - Ουρά παχιά, χωρίς να είναι αναγκαίο να είναι ιδιαίτερα παχιά, κυλινδρική, χωρίς να είναι και αυτό αναγκαίο, αφού καθορίζεται και από παράγοντες όπως η ηλικία, η εποχή και η υγρασία. Το τελειώμα πρέπει να είναι μαύρο, αλλά δεν πρέπει να είναι ακραία μυτερό.

 - Η ουρά πρέπει να φέρει μαύρους δακτύλιους.

Κοιτάζοντας πίσω στη λίστα μας διαπιστώνουμε ότι τα ζώα που καταγράψαμε ταιριάζουν σε αυτά τα χαρακτηριστικά σε ένα πραγματικά υψηλότατο ποσοστό, με απόκλιση 1 ως 2 περιπτώσεις ανα χαρακτηριστικό. Το ποσοστό αυτό ανεβαίνει μόνο στην περίπτωση της ουράς, όπου η απόκλιση από το τυπικό είναι από 1 ως και 6 ανά ιδιαίτερο χαρακτηριστικό αυτής, σε 34 άτομα. Σε 1 περίπτωση ήταν σχετικά λεπτή, σε 4 πεπλατυσμένη, σε 4 το τελείωμα ήταν ελαφρά μυτερό και σε 6 η ουρά έδειχνε ελαφρά μακρύτερη. Υπενθυμίζουμε εδώ ότι οι ουρές αυτές ποτέ δεν μετρήθηκαν πραγματικά και τα νούμερα που παρατίθενται αφορούν οπτικές παρατηρήσεις, μέσω φωτογραφιών και βίντεο. Υπήρξαν συναντήσεις με ζώα που η ουρά τους έδειχνε πεπλατυσμένη, σε ορισμένες περιπτώσεις όμως ήταν δεύτερη συνάντηση, όπου στην πρώτη συνάντηση η ουρά φαινόταν κυλινδρική. Το ότι ήταν πεπλατυσμένη δεν σημαίνει ότι ήταν λεπτή, αφού αν έβλεπες το ζώο από πίσω ή ουρά φαινόταν τυπική αγριόγατας. Το ίδιο ακριβώς ισχύει και για το τελείωμα. Σε μία πεπλατυσμένου σχήματος ουρά το τελείωμα μπορεί να φαίνεται ελαφρά μυτερό, αλλά από πίσω το σχήμα αλλάζει σε πιο στρογγύλο. Όμως δεν συναντήσαμε κανένα ζώο με ακραία λεπτή ουρά ή ακραία μυτερή, όπως των οικόσιτων γατών.  

Έτσι λοιπόν, αν μιλάμε για κάποιο οπτικό στοιχείο που παραπέμπει σε υβριδισμό του πληθυσμού της εν λόγω περιοχής, υποθέτωντας ότι δεν μας έχει ξεφύγει κάτι άλλο, αυτό μπορεί να αναζητηθεί πιθανώς μόνο στις ουρές. Έχουμε όμως ήδη επισημάνει τις παρατηρήσεις που αναφέρονται στον Πίνακα 2 (Nature Scot 2023) ότι το σχήμα και το  πάχος της ουράς μπορεί να αλλάζει ανάλογα την ηλικία, την εποχή και την υγρασία. Άρα από τη στιγμή που η μορφή της ουράς εξαρτάται και από εξωγενείς παράγοντες, ενδέχεται οι μη άψογες ουρές που παρατηρήθηκαν και καταγράφηκαν να μην έχουν τόσο μεγάλη σημασία. Βεβαίως υπογραμμίζεται και πάλι ότι μόνο το τεστ DNA θα μπορούσε να δώσει μία οριστική απάντηση, αφού οι εξωγενείς αυτοί παράγοντες φυσικά δεν μπορούν να ελεγχθούν.

Τελειώνοντας με την σύγκριση των χαρακτηριστικών από τις καταγραφές μας, θα θέλαμε να αναφέρουμε δύο συναντήσεις οι οποίες δεν συμπεριλαμβάνονται στη λίστα μας για διαφορετικούς λόγους η κάθε μία. Η μία έγινε εκτός της περιοχής ενδιαφέροντος, αλλά αρκετά κοντά, άρα η μνεία γίνεται καθώς η ύπαρξη του συγκεκριμένου ζώου, είτε ήταν υβρίδιο, είτε ήταν οικόσιτη γάτα, θα μπορούσε να επηρεάσει τον γύρω πληθυσμό (στο εξής  Άτομο Υ). Επρόκειτο για ένα ζώο μάλλον μικρών διαστάσεων, με στενό κορμό, ψηλά πόδια, λεπτή κυλινδρική ουρά με μαύρο τελείωμα και δακτυλίους, το σωστό γενικό χρώματισμό, η ράβδωση γενικώς ξέφευγε από το τυπικό μοτίβο, ειδικά στο πίσω μέρος του σώματος και στα πόδια, ενώ το κεφάλι ήταν μικρό με μάλλον μικρά αυτιά και κοντά μουστάκια. Οι ράβδωση πίσω από τα μάτια και στο μέτωπο ήταν σωστή. Δεν μπορέσαμε να διακρίνουμε αν υπήρχε ραχιαία γραμμή. Η γούνα παρά το ότι ήταν Φεβρουάριος εμφανιζόταν κοντή. Η διάρκεια της συνάντησης βέβαια ήταν λίγα δευτερόλεπτα, αλλά η γενική εντύπωση που έδινε το ζώο, ειδικά με το ύφος του,  ήταν πιο πολύ οικόσιτης γάτας και λιγότερο αγριόγατας. Όμως, αφού μας παρατήρησε από αρκετά μεγάλη απόσταση για λίγο, έσπευσε να εξαφανιστεί στην πυκνή βλάστηση. Σημειώνουμε ότι ο τόπος συνάντησης ήταν σε μία απόσταση από οικισμό που χωρίς να είναι πολύ μεγάλη, δύσκολα θα μπορούσε να δικαιολογήσει την παρουσία οικόσιτης γάτας, ενώ στην περιοχή αυτή είχαμε ήδη συναντήσει  αγριόγατες με σωστά χαρακτηριστικά.

Η δεύτερη συνάντηση έγινε μέσα στην περιοχή ενδιαφέροντος (στο εξής Ατομο Χ). Η αντιδράσεις του στην παρουσία μας ήταν πολύ κοντά σε εκείνες της αγριόγατας, όμως όχι τόσο ακραίες όσο ενός άγριου ζώου. Είχε πολύ λεπτή ουρά με γραμμή σε όλο το μήκος της, η ραχιαία γραμμή αποτελούνταν από διπλή σειρά μικρών στιγμάτων, μεγάλος κορμός και κεφάλι, αλλά σχετικά κοντά και λεπτά πόδια. Το χρώμα ήταν κάποιους τόνους πιο ανοιχτό από το τυπικό χρώμα του είδους. Οι γραμμές στο σβέρκο ήταν ιδιαίτερα αχνές. Το βλέμμα του θύμιζε ελαφρά εκείνο της αγριόγατας. Έτσι με υποψίες ότι επρόκειτο απλώς για οικόσιτη γάτα (πιθανώς feral cat) το ζώο δεν περιλήφθηκε στη λίστα μας, χωρίς φυσικά να μπορούμε να αποκλείσουμε την περίπτωση του υβρίδιου.

4.2

Πέρα όμως από την εμφάνιση, το ζήτημα του υβριδισμού μπορεί να διερευνηθεί και από την άποψη της ηθολογίας τους είδους, η οποία μπορεί σε δεύτερο στάδιο να ερμηνεύσει ένα μελλοντικό αποτέλεσμα τεστ DNA ή να ερμηνευθεί από αυτό.

Στη Σκωτία όπου κατέρρευσε ο πληθυσμός της αγριόγατας, γνωρίζουμε ότι περιορίστηκε δραστικά το ενδιαίτημα του είδους, ενώ παράλληλα τα ζώα κυνηγήθηκαν ανηλεώς. Έτσι ο πληθυσμός μειώθηκε ακραία και προφανώς χωρίς άλλη επιλογή, λόγω συγγένειας των ειδών, άρχισαν να ζευγαρώνουν όλο και πιο συστηματικά με τις οικόσιτες γάτες. Μην ξεχνάμε ότι οι οικόσιτες γάτες ήταν εκεί και τους προηγούμενους αιώνες αλλά ο σοβαρός υβριδισμός όπως αναφέρεται στις μελέτες δείχνει να άρχισε περίπου τις τελευταίες δεκαετίες (Lozano-Malo 2012) (Gil-Sánchez 2025). Τα παραπάνω φυσικά δεν αφορούν μόνο τη Σκωτία, αλλά σχεδόν ολόκληρη της έκταση εξάπλωσης τους είδους. Με αυτά τα δεδομένα στην περίπτωση της Σκωτίας, όπου οι καθαρές αγριόγατες έμεναν όλο και πιο λίγες, δεν υπήρχε καμία περίπτωση για επιστροφή με μία υποτιθέμενη επικράτηση/επιστροφή του άγριου DNA και αποτέλεσμα την ανάκαμψη του πληθυσμού. Μία ακόμα άποψη που αξίζει να παραθέσουμε είναι ότι ενδέχεται να μην έχουμε τον αυθεντικό γενετικό κώδικό της αγριόγατας, δηλαδή οι διασταυρώσεις μεταξύ των δύο ειδών να ξεκίνησαν από πολύ νωρίς (Lozano-Malo 2012), αν όχι ήδη από την εποχή άφιξης των οικόσιτων γατών στην Ευρώπη, πιθανώς κατά την περίοδο όπου άρχισε να αυξάνεται η εμπορική δραστηριότητα που απαιτούσε ταξίδια από τόπο σε τόπο, δραστηριότητα που αύξησε και τον αριθμό των οικόσιτων γατών στην ήπειρο.

Παρόμοια με της Σκωτίας εξέλιξη ενδέχεται να είχαμε και στον Μέλανα Δρυμό, όπου το ποσοστό υβριδισμού σύμφωνα με τις μελέτες είναι 43%, δηλαδή πολύ υψηλό (Lozano-Malo 2012). Όταν επισκεφθηκαμε το μέρος δεν πιστεύαμε στα μάτια μας από το πόσο εκτεταμένες ήταν οι βιομηχανικές περιοχές, με πλήθος εργοστασίων. Αυτό σε συνδυασμό με την υπόλοιπη ανθρωπογενή πίεση η οποία ούτως ή άλλως γνωρίζουμε ότι αυξάνεται σε όλα τα οικοσυστήματα συνεχώς, θα οδήγησε σε μοιραία μείωση του ενδιαιτήματος των αγριόγατων. Έτσι με τον πληθυσμό πιεσμένο δεν είναι απίθανο οι αγριόγατες να αναζήτησαν τη συντροφιά των οικόσιτων γατών, όπως φαίνεται ότι έγινε στη Σκωτία.

Άλλωστε η Σκωτία δεν ήταν το μόνο μέρος που οι αγριόγατες κυνηγήθηκαν και θανατώθηκαν, το ίδιο συνέβη στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες περίπου ως το 1993 (Lozano-Malo 2012). Στην Τσεχία πχ τα είδος κυνηγήθηκε διότι θεωρήθηκε ότι σκότωνε τα οικόσιτα πτηνά, αλλά και ως σπορ (Mowbray 2026). Ας μας επιτραπεί όμως να αμφιβάλουμε αν όντως συνέβαινε κάτι τέτοιο με τα πτηνά εκτροφής.

 

Στην Ελλάδα και ειδικά σε μέρη όπως η περιοχή που μας ενδιαφέρει στο παρόν, ο οικότοπος των ζώων δεν περιορίστηκε, αντίθετα, με την εγκατάλλειψη της ελληνικής υπαίθρου, μάλλον αυξήθηκε, άρα πιθανώς λόγω της μη πίεσης στο πληθυσμό δεν προέκυψε ανάγκη για τις αγριόγατες να ζευγαρώσουν συστηματικά με τις οικόσιτες. Ακόμα, δεν υπάρχουν αναφορές για συστηματική θανάτωση του είδους, παρά το γεγονός ότι γνωρίζουμε από προσωπική μαρτυρία ότι ως λίγες δεκαετίες πίσω υπήρχαν κυνηγοί στην περιοχή που σκότωναν ζωά για τη γούνα τους. Όμως η ίδια μαρτυρία και μάλιστα κατηγορηματικά, λέει ότι δεν θυμάται ποτέ το κυνήγι αυτό να περιλάμβανε αγριόγατες. Μάλιστα στην Ελλάδα τουλάχιστον, οι ανθρωπογενώς επηρεαζόμενες περιοχές δείχνουν να είναι ελκυστικές για τις αγριόγατες (Migli 2025) καθώς οι γεωργικές δραστηριότητες όπως διαμορφώνουν το περιβάλον, προσφέρουν κατάλληλο ενδιαίτημα στα ζώα. Γενικά η αγριόγατα στην Ελλάδα αποφεύγει τις ορεινές μεγάλου υψομέτρου και δασωμένες περιοχές και προτιμά πιο ανοιχτές εκτάσεις (Migli 2025), πιθανώς σε γειτνίαση με δάση ή αρκεί να διαθέτουν νησίδες με πυκνή βλάστηση που μπορεί να χρησιμοποιήσει για κρυψώνα ή τα θηλυκά για να γεννήσουν. Τέτοιου είδους ενδιαίτημα είναι και η περιοχή ενδιαφέροντός μας στο παρόν, όπου τις βλέπουμε να κυνηγούν με τον χαρακτηριστικό τους τρόπο τρωκτικά, τα οποία είναι γνωστό ότι αφθονούν στις καλλιεργήσιμες εκτάσεις. 

Επίσης, φαίνεται ότι η πιθανότητα υβριδισμού  σε μέρη με χαμηλή θερμοκρασία μειώνεται (Lozano-Malo 2012), καθώς τις κρύες νύχτες της αναπαραγωγικής περιόδου που εκτυλίσσεται τους χειμερινούς μήνες, οι οικόσιτες γάτες συνηθίζουν να μένουν κάπου κρυμένες να προφυλαχτούν από το κρύο και που αλλού θα το κάνουν αυτό παρά μέσα στους οικισμούς. Οι άγριες όμως την ίδια στιγμή παραμένουν ενεργές. Οι συγγραφείς της έρευνας από όπου και η αναφορά φέρνουν ως παράδειγμα την περίπτωση της Σιέρρα Μορένα, στον ισπανικό νότο, όπου το ποσοστό υβριδισμού είναι... 0%! Η περιοχή της Κερκίνης από τη μία είναι σίγουρα μία κρύα περιοχή κατά την αναπαραγωγική περίοδο του είδους και από την άλλη η αναπαραγωγική πράξη προφανώς λαμβάνει χώρα κατά την νύχτα, όταν τα ζώα είναι πιο ενεργά, αφού το ζώο χαρακτηρίζεται ως νυχτόβιο, ανεξαρτήτως αν είναι ιδιαίτερα ενεργό και την ημέρα. Μάλιστα είχαμε την τύχη να έχουμε κινηματογραφίσει μέρος της διαδικασίας, όταν δύο αγριόγατες ζευγάρωναν για δύο συνεχόμενες νύχτες δίπλα, ναι δυστυχώς ακριβώς δίπλα, στην trail camera που ειχαμε τοποθετήσει, χαρίζοντάς μας κάποια μάλλον παρασκηνιακά πλάνα, καθώς και τον ήχο του «κλάματος της αγριόγατας» που ακούγεται μόνο στην αναπαραγωγή τους. Δεν υπάρχουν πλάνα, ούτε ενδείξεις κινήσης γύρω από την κάμερα ότι τα ζώα συναντήθηκαν και πάλι στο ίδιο σημείο κατά τη διάρκεια της ημέρας ή είχαν μείνει εκεί, αντίθετα επέστρεψαν την επόμενη νύχτα, στο ίδιο ακριβώς σημείο, ανάλογη ώρα. Μάλιστα τα άτομα αυτά παρά το ότι δείχνουν να διαθέτουν όλα τα εξωτερικά χαρακτηριστικά της αγριόγατας, δεν συμπεριλήφθησαν στην καταγραφή, καθώς η συνάντηση έλαβε χώρα κοντά, αλλά εκτός της περιοχής που έχουμε οριοθετήσει για την έρευνα.

Μια άλλη σημαντική επισήμανση είναι ότι έρευνα (Gil-Sánchez 2025) που έχει διεξαχθεί στην ηπειρωτική Ευρώπη έδειξε ότι η αναπαραγωγή θηλυκών αγριόγατων με οικόσιτες αρσενικές γάτες είναι σπάνιο φαινόμενο σε μέρη που υπάρχουν υγιείς πληθυσμοί αγριόγατων, ακόμη και σε περιοχές με μεγάλο αριθμό οικόσιτων γατών. Προβάλλοντας το αποτέλεσμα αυτής της έρευνας στην περιοχή μας, μάλλον βρίσκουμε κοινά στοιχεία δεδομένων. Οι συγγραφείς της έρευνας όμως επισημαίνουν ότι τέτοιου είδους ευρήματα πρέπει να ερμηνεύονται πολύ προσεκτικά. Από την άλλη, σε περιπτώσεις μη ύπαρξης υγιούς πληθυσμού, ακριβώς αυτό είναι το μοτίβο υβριδισμού που αφορά τα περισσότερα περιστατικά, η συνεύρεση θηλυκής αγριόγατας και αρσενικού οικόσιτου γάτου, όπου τα μωρά μεγαλώνουν στη φύση σαν αγριόγατες (Gil-Sánchez 2025). Βεβαίως θα είχε ιδιαίτερο ενδιαφέρον να μάθουμε τι γίνεται στην περίπτωση συνεύρεσης των αντίθετων φύλων, όπου τα μωρά θα μεγάλωναν σε ανθρωπογενές περιβάλλον, αν όχι κοντά στον άνθρωπο, πχ σε μία αυλή, αλλά δυστυχώς δεν μπορέσαμε να βρούμε στοιχεία. 

Επίσης ενδιαφέρον παρουσιάζει μία διαφορετική έρευνα με trail cameras που διεξήχθη στην Ανδαλουσία (Gil-Sánchez et al. 2020) και έδειξε ότι η παρουσία αγριόγατων, περιόρισε και την αφθονία αλλά και εν γένει την παρουσία των οικόσιτων γατών. Το αποτέλεσμα αυτής της έρευνας μας κάνει να σκεφτούμε ότι στην περιοχή ενδιαφέροντος του παρόντος, δεν έχουμε συναντήσει ποτέ οικόσιτη γάτα στο πεδίο-οικότοπο της αγριόγατας, ούτε και έχουμε καταγράψει ποτέ καμία σε trail camera νύχτα ή ημέρα. Βεβαίως αν δεχθούμε αυτό, τότε τα  Άτομα Υ και Χ (βλ κεφάλαιο 4.1) ήταν υβρίδια, άρα και οι ζωντανές αποδείξεις ότι έχουν υπάρξει διασταυρώσεις των δύο ειδών στην περιοχή μας. Αν πάλι δεχτούμε ότι ήταν οικόσιτες γάτες, αυτό σημαίνει ότι τελικά έχουμε εντοπίσει παρουσία του είδους στον οικότοπο της αγριόγατας, το οποίο πάλι δεν είναι καλό νέο.  

Όμως σε κάθε περίπτωση πιστεύουμε οτι πρόκειται για σημαντικές παρατηρήσεις, ειδικά αν δεχθούμε την υψηλή πυκνότητα αγριόγατων στην περιοχή και τις μόλις δύο τέτοιες συναντήσεις σε 5 χρόνια. Πάντως γενικά οι συναντήσεις με οικόσιτες γάτες περιορίζονται στο εσωτερικό των οικισμών και στα πρώτα χωράφια γύρω από τα τελευταία σπίτια, σημεία που δεν έχουμε παρατηρήσει ποτέ αγριόγατα. Επίσης το γεγονός της επίσκεψης μίας αγριόγατας σε οικισμό ή της προσέγγισης στα χωράφια δίπλα στα τελευταία σπίτια όπου έχουμε δει οικόσιτες γάτες, το θεωρούμε απίθανο, κάτι που δείχνουν και μελέτες (Gil-Sánchez 2025).  Επιπροσθέτως θα πρέπει να σημειωθεί ότι στην υπό μελέτη περιοχή εκτός από την αγριόγατα, ζει το χρυσό τσακάλι και μάλιστα σε μεγάλους αριθμούς, το οποίο κάθε βράδυ φροντίζει να κάνει αισθητή την παρουσία του με τα ουρλιαχτά του, αλλά και ο λύκος, κάτι προφανώς αποτρεπτικό για τις οικόσιτες γάτες να κυκλοφορούν εκτός των οικισμών, ειδικά τη νύχτα.

Κάτι άλλο που αξίζει να αναφερθεί είναι ότι η ευρωπαϊκή αγριόγατα θεωρείται ένα εδαφικό είδος που αποκλείει άλλα ομοειδικά άτομα του ίδιου φύλου από την περιοχή που ζει, κάτι που προφανώς θα κάνει και με τις οικόσιτες γάτες (Gil-Sánchez 2025). Όμως έχει συμβεί όχι λίγες φορές στην περιοχή που αφορά την έρευνα, να έχουμε συναντήσει πολύ κοντά μεταξύ τους άτομα, όπου κάποιες φορές μάλιστα είμαστε σίγουροι ότι επρόκειτο για αρσενικά ζώα. Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση είναι το χειμώνα του 2026, όταν φωτογραφίσαμε μία αγριόγατα, την οποία αφήσαμε γρήγορα στην ησυχία της, προχωρήσαμε με το αυτοκίνητο, στα 30 μέτρα πέρασε κάθετα τον χωματόδρομο μία άλλη τρέχοντας, ήταν η πρώτη φορά που το είδαμε αυτό, μάλιστα πιστέψαμε προς στιγμήν ότι κάτι που την κυνηγάει θα βγει πίσω της και στα επόμενα 40 μέτρα στεκόταν άλλη στο χωράφι δεξιά μας. Θεωρούμε πολύ πιθανό μάλιστα, το δεύτερο άτομο που ήταν μικρού μεγέθους οπότε πιθανώς θηλυκό, να το κυνηγούσε κάποιο αρσενικό που σταμάτησε πίσω απο τους θάμνους, φοβούμενο το οχημά μας. Σε αυτή την περίπτωση έχουμε 4 άτομα σε μία απόσταση μικρότερη των 100 μέτρων.

5.Επίλογος

Μία σιλουέτα κινείται αργά και αθόρυβα μέσα στο χορτάρι, σταματάει και μας κοιτάζει, βεβαιώνεται ότι δεν παραβιάζουμε την απόσταση που θεωρεί ότι είναι ζωτική για την ασφάλειά της και ξαναεπικεντρώνεται σε αυτό που έκανε. Κάνει λίγα ακόμα προσεκτικά βήματα, σηκώνοντας τα πόδια ψηλά ώστε να μην κουνήσει ούτε το χόρτο. Σταματά. Τα αυτιά στρέφονται προς τα εμπρός και κάτω, η ράχη κυρτώνεται, το ένα μπροστινό πόδι σηκώνεται και... σα να απελευθερώθηκε ένα ελατήριο, μία απίστευτης ενέργειας και ταχύτητας επίθεση εκτυλίσσεται, το σώμα με την πτώση τινάζεται προς πάσα κατεύθυνση, η ουρά έχει σηκωθεί ψηλά και ξαφνικά... η δράση σταματά. Το ζώο σκύβει, παίρνει από τα νύχια της στο στόμα το μικρό τρωκτικό που μόλις έχει συλλάβει, γυρίζει από την άλλη πλευρά και το τρώει. 

Ποιός αλήθεια, παρακολουθώντας την παραπάνω σκηνή, μπορεί να σταθεί στο αν ήταν μία καθαρή ευρωπαϊκή αγριόγατα ή ένα υβρίδιο; Όμως δυστυχώς πρέπει να σταθούμε, γιατί μόνο έτσι θα συνεχίζουμε και στο απώτερο μέλλον να βλέπουμε τέτοιες σκηνές στη φύση. Μία φύση που πρέπει να προστατέψουμε, καθώς μόνο αν η άγρια ζωή έχει τον χώρο της θα συνεχίσει να υπάρχει διατηρώντας την ηθολογία της αλλά και την μορφή που διέσωσε στον χρόνο και η οποία μας παραδόθηκε.

Η ευρωπαϊκή αγριόγατα, όπως ήδη έχει αναφέρθει, στην Σκωτία σχεδόν εξαφανίστηκε και το πιθανότερο είναι ότι η κατάρρευση ξεκίνησε από τον περιορισμό του ενδιαιτήματός της. Την ίδια απειλή αντιμετωπίζει το είδος και σε άλλες περιοχές της Ευρώπης, όπως στην Πορτογαλία όπου μόνο 100 σεξουαλικώς ώριμα άτομα επιβιώνουν ακόμα, ενώ τα νέα και από την Ισπανία δεν είναι ευχάριστα. 

Το ίδιο έγινε και με άλλα είδη όπως πχ ο ιβηρικός λύγκας, στην Ιβηρική χερσόνησο, αφού βέβαια πριν είχε εξαφανιστεί από άλλες περιοχές στην Ευρώπη όπου ζούσε και προφανώς δεν θα επανέλθει ποτέ. Τόσο στην Σκωτία, όσο και στην Ιβηρική χερσόνησο τρέχουν προγράμματα επανεισαγωγής των δύο ειδών στο φυσικό περιβάλλον, φροντίζοντας παράλληλα την διατήρηση αυτού, ώστε τα προγράμματα να έχουν επιτυχία. 

Ειδικά στην περίπτωση της αγριόγατας, η απώλεια των οικοτόπων φαίνεται όπως είδαμε ότι έχει ως αποτέλεσμα την διασταύρωση της με τις οικόσιτες γάτες, οπότε το πρόβλημα γίνεται ακόμα πιο περίπλοκο καθώς και άλλοι αστάθμητοι παράγοντες υπεισέρχονται. Χαρακτηριστικό είναι ότι ένα από τα κύρια μελήματα του προγράμματος στην Σκωτία είναι η στείρωση των αδέσποτων γατών, αλλά και η ενημέρωση του τοπικού πληθυσμού για την ανάγκη στείρωσης των οικόσιτων ζώων του, στοιχείο που επαναφέρει την ούτως ή άλλως υπαρκτή ανάγκη για στείρωση των ζώων συντροφιάς για μία σειρά ιδιαίτερα σοβαρών λόγων.

Το πρόγραμμα για τον λύγκα έχει ήδη στεφθεί με επιτυχία και ας ελπίσουμε ότι το ίδιο θα γίνει και στην Σκωτία. Επίσης ας ελπίσουμε ότι το ίδιο θα συμβει με άλλα τέτοια προγράμματα, όπως πχ αυτό που βρίσκεται ακόμα υπό εξέταση στην Πορτογαλία για επανεισαγωγή της αγριόγατας (Mowbray 2026) και σύντομα τέτοιες ενέργειες για την προστασία κάποιου είδους δεν θα χρειάζονται. Φυσικά με ευχολόγια δεν μπορεί να γίνει τίποτα, παρά μόνο με τις κατάλληλες δράσεις. Η αλήθεια είναι ότι προσπαθώντας να ερμηνεύσουμε την κατάσταση και παρακολουθώντας όσο είναι δυνατό την συνεχή προσπάθεια για επανεισαγωγές ειδών από όλο και περισσότερα επιστημονικά προγράμματα από τη μία, αλλά και βλέποντας από την άλλη την συνεχή και αυξανόμενη πίεση στο φυσικό περιβάλλον, δεν μπορούμε να αποφασίσουμε αν πρέπει να είμαστε αισιόδοξοι ή όχι. Πάντως, μάλλον κλίνουμε προς την απαισιοδοξία.

Στην Ελλάδα η ευρωπαϊκή αγριόγατα φαίνεται ότι ακόμα ευημερεί, αλλά αν την αφήσουμε στην τύχη της δεν ξέρουμε για πόσο θα συνεχίσει να συμβαίνει αυτό.

Βιβλιογραφία

-Relationships Between European Wildcats and Domestic Cats in an Area of Sympatry: Exploring Key Conservation Questions on Hybridization and Disease Transmission 

Jose María Gil-Sánchez, Elena Bertos, Mariola Sánchez-Cerdá, Emilio Virgós, Marcos Moleón

2025

Αναφορά ως  Gil-Sánchez 2025

-Definition of a Wildcat – Updated Guidance

Nature Scot – Scotland’s nature agency

2023

Αναφορά ως NatureScot 2023

-Conservation of the European Wildcat (Felis silvestris) in Mediterranean Environments: A Reassessment of Current Threats

Jorge Lozano, Aurelio F. Malo

2012

Αναφορά ως Lozano-Malo 2012

-Habitat Suitability and Relative Abundance of the European Wildcat (Felis silvestris) in the Southeastern Part of Its Range

Despina Migli, Christos Astaras, Nikolaos Kiamos, Stefanos Kyriakidis, 

Yorgos Mertzanis, George Boutsis, Nikolaos Oikonomakis, Yiannis Tsaknakis, 

Dionisios Youlatos

2025

Αναφορά ως Migli 2025

-The European wildcat hovers between recovery and local extinction, Mongbay Conservation news (article)

Sean Mowbray

2026 

referred to as Mowbray 2026

Αναφορά σε αυτή τη μελέτη: Babis Pavlopoulos (2026) European Wildcat - The case of a small area in Kerkini, Northern Greece - Attempt to detect evidence of hybridization

Language: Greek - English

www.iconstravel.com

https://iconstravel.blogspot.com 

 

Λίμνη Κερκίνη, η παλέτα της φύσης - Kerkini lake, the palette of nature

 

κείμενο - φωτογραφίες, text - images: Babis Pavlopoulos, iconstravel photography, Giannis Reklos, Oikoperiigitis

γλώσσα, languages: Ελληνικά, English

σε εκείνους που έφυγαν νωρίς

to those, who left us early

Λίμνη Κερκίνη / Kerkini lake on youtube by iconstravel photography here

Οι λίμνες πάντα μας άρεσαν. Για την ακρίβεια, αρχικά, μας άρεσαν οι φωτογραφίες που απεικόνιζαν λίμνες, αφού ως κάποια ηλικία η μόνη που είχαμε δει ήταν η λίμνη του Μαραθώνα. Από το τέλος της δεκαετίας του 80 αρχίσαμε να ακούμε για τη λίμνη Κερκίνη, ως… must χειμερινό προορισμό, αλλά παράλληλα για έναν τρομερό υδροβιότοπο, όπως λέγαμε τότε τους υγροβιότοπους. Μάλιστα, όταν είδα μία γιγαντοαφίσα στους δρόμους με μία καλύβα μέσα στο νερό στο πλαίσιο της διαφήμισης ενός προϊόντος θεώρησα, σχεδόν με σιγουριά, ότι πρόκειται για τοπίο από την Κερκίνη. Εδώ δεν γνώριζα ούτε που έπεφτε η λίμνη, γνώρισα και την εικόνα. Τελικά ήταν από την Κλείσοβα στο Μεσολόγγι, αλλά αυτό το έμαθα πολύ αργότερα. Λίγο λοιπόν τα τοπία που φανταζόμασταν ότι θα αντικρύζαμε, λίγο η άγρια ζωή που ελπίζαμε να συναντήσουμε, η Κερκίνη μπήκε στη λίστα των προορισμών που θα επισκεπτόμασταν οπωσδήποτε τα επόμενα χρόνια.

Έτσι κάποτε ήρθε η ώρα και ξεκινήσαμε και εμείς για εκεί, γεμάτοι προσδοκίες, τόσες πολλές μάλιστα που για λίγους τόπους είχαμε. Το σίγουρο είναι ότι όχι μόνο δεν διαψευσθήκαμε, αλλά η πραγματικότητα άφησε πολύ πίσω τις εν λόγω προσδοκίες μας.

Φοινικόπτερα (φλαμίνγκο - Phoenicopterus ruber) στη λίμνη. 

Εμφανίστηκαν πρώτη φορά το 1991.

Flamingos (Phoenicopterus ruber) in the lake. 

They were recorded for first time in Kerkini in 1991.

Το πρώτο πράγμα που θυμάμαι ήταν μία πινακίδα λίγα χιλιόμετρα πριν τη λίμνη και μάλλον πιο κοντά στη γειτονική λίμνη Δοϊράνη, η οποία αν δεν κάνω λάθος υφίσταται ακόμα, που έγραφε Κερκίνη το σύνορο της φύσης. Πολύ μας άρεσε αυτή φράση, αν και ποτέ μας δεν καταλάβαμε ακριβώς τι εννοούσε. Εκεί που πηγαίναμε να πιάσουμε το νόημα, εκεί μας ξέφευγε. Το δεύτερο πράγμα που μας έκανε εντύπωση ήταν οι πινακίδες που έδειχναν το δρόμο για Βουλγαρία και… Γιουγκοσλαβία. Το γιατί είναι μεγάλη ιστορία, αλλά όποιος έχει μεγαλώσει με τις χώρες αυτές να θεωρούνται ως απαγορευμένοι προορισμοί για δεκαετίες, θα καταλάβει. Άλλωστε σήμερα Γιουγκοσλαβία δεν υπάρχει.

Εισερχόμενοι στον ομώνυμο οικισμό δεν μπορούμε να πούμε ότι ενθουσιαστήκαμε. Το τελείως επίπεδο τοπίο μας ξένισε ελαφρώς. Γιατί; Το τι έχει ο καθένας στο μυαλό του, για έναν τόπο που έχει ακούσει πολλά, χρήζει μάλλον ψυχολογικής μελέτης, αφού χωρίς να το καταλαβαίνουμε συχνά σε τέτοιες περιπτώσεις φτιάχνουμε μόνοι μας μία εικόνα βασισμένη σε ότι θα θέλαμε να υπάρχει εκεί και σε όποια προσωπική μας εμπειρία από άλλους τόπους ή απλώς στο απόλυτο τίποτα που γεννάει η φαντασία μας.

Στα βαλτοτόπια της λίμνης.

In the lake's marsh-lands. 

Ευτυχώς πάντως που είχαμε ήδη επισκεφθεί την Ολλανδία και γνωρίζαμε πως η στάθμη των υδάτων θα μπορούσε να βρίσκεται και ψηλότερα από την παραλίμνια περιοχή. Περιοχή, από την οποία η λίμνη δεν είναι ορατή, αφού πρέπει να ανέβει κανείς στα αναχώματα για να την αντικρύσει από κοντά ή βέβαια να σταθεί στα γύρω υψώματα για μία πιο γενική άποψη. Αλλά όλα αυτά έχουν να κάνουν με τη δημιουργία της λίμνης, τη διαχείρισή της, τις βροχές και τη ροή του ποταμού Στρυμόνα, ο οποίος είναι υπεύθυνος για την ύπαρξή της. Κατά έναν τρόπο η λίμνη αποτελούσε από αιώνες και συνεχίζει να αποτελεί μέρος του ποταμού.

Το θέμα είναι ότι εκείνη η πρώτη επίσκεψη ήταν καταλυτική για τον μελλοντικό εκδρομικό μας σχεδιασμό, αφού η λίμνη έγινε ο προορισμός μας τουλάχιστον δύο φορές το χρόνο για αρκετά χρόνια και πιο αραιά αργότερα. Επίσης, κάναμε πολλούς φίλους, τόσο ανθρώπους που κατάγονταν ή ζούσαν στην περιοχή όσο και επισκέπτες, συχνούς όσο εμείς, ενώ στο τέλος καταλήξαμε να γράψουμε και ένα βιβλίο για τη λίμνη (Λίμνη Κερκίνη, 2008), το οικοσύστημα και την παραλίμνια παραδοσιακή αρχιτεκτονική. Η τελευταία μάλιστα χρειάστηκε εκτεταμένη επιτόπια έρευνα, αφού δεν βρήκαμε βιβλιογραφία. Έτσι τολμώ να πω ότι η μελέτη περί της παραλίμνιας παραδοσιακής αρχιτεκτονικής είναι ουσιαστικά πρωτότυπη.

Κορμοράνοι (Phalacrocorax carbo) στη λίμνη, πίσω τους τάπητας με ανθισμένα νούφαρα.

Great Cormorants (Phalacrocorax carbo), in the background a blooming water-lilies carpet. 

Από την Εθνική Οδό, άντε να την πούμε έτσι, Κιλκίς - Προμαχώνας - Σέρρες, στρίβουμε δεξιά προς Λιβαδιά και μετά για τον οικισμό Κερκίνη. Περίπου 800 μέτρα μετά τον οικισμό βρίσκουμε τη λίμνη και ένα μικρό λιμανάκι. Αν πάμε χειμώνα οι βάρκες βρίσκονται πολύ χαμηλότερα από τα πόδια μας, αν πάμε καλοκαίρι οι βάρκες βρίσκονται πολύ ψηλότερα. Βέβαια υπάρχουν και άλλες διαδρομές να προσεγγίσει κανείς τη λίμνη. Τώρα, τη φράση βρίσκουμε τη λίμνη ας μην την πάρει κανείς τοις μετρητοίς, αφού όπως ήδη αναφέραμε, τα αναχώματα κρύβουν τη θέα της. Αυτό που λίγοι επισκέπτες συνειδητοποιούν είναι ότι όταν η λίμνη είναι γεμάτη η επιφάνειά της βρίσκεται ψηλότερα από το επίπεδο της γύρω περιοχής, ένα πράγμα σα γεμάτη λεκάνη στη μέση του δωματίου. Άλλωστε, ουσιαστικά ό,τι βλέπουμε ένα γύρω είναι αποτέλεσμα ανθρώπινης επέμβασης.

Τι είναι όμως η Κερκίνη και γιατί αξίζει κάποιος να πάει ως εκεί; Η Κερκίνη δεν περιγράφεται εύκολα. Είναι ένα μοναδικό τοπίο, ένα τοπίο που δεν συναντά κανείς εύκολα στην Ελλάδα. Ένα τοπίο ηρεμίας, ένα τοπίο με χρώματα, ένα τοπίο διαφορετικό κάθε εποχή. Ένα τοπίο υγροτοπικό με ιδιαίτερα πλούσια βλάστηση ένα γύρω που χωρίς υπερβολή ορισμένες φορές θυμίζει τροπική ζούγκλα, με νερά, με κανάλια, με χωράφια, με αναχώματα, με ποτάμια και ρέματα και με μία λίμνη που αδειάζει και γεμίζει και μετά πάλι από την αρχή, μετρώντας τις εποχές σαν να πρόκειται για ένα μακροσκοπικό ρολόι. Ακόμα, είναι εκείνα τα μοναδικά ηλιοβασιλέματα, σαν και αυτό που μας περίμενε εκείνη την πρώτη φορά που φθάσαμε μετά από μία ισχυρή καλοκαιρινή μπόρα, είναι το παρυδάτιο δάσος, δηλαδή ότι έχει μείνει από αυτό, που μετατρέπεται αναγκαστικά σε υδροχαρές και η παρόχθια βλάστηση, είναι τα κοπάδια των νεροβούβαλων και βέβαια τα πουλιά. Πουλιά κάθε είδους, ανάλογα με την εποχή και αυτά, που για πολλά χρόνια νομίζαμε ότι ζουν μόνο στην Αφρική ή σε άλλα εξωτικά μέρη, ενώ είμαστε σίγουροι ότι αυτό νομίζει πολύ κόσμος ακόμα. Τα περισσότερα πάντως τα έχουμε δει τον Ιούνιο, εποχή που η λίμνη έχει και το περισσότερο νερό, κατά τη διάρκεια της αναπαραγωγικής περιόδου για τα πιο πολλά είδη. Πάνω από 300 είδη έχουν παρατηρηθεί στην περιοχή.

Άνθρωπος και φύση.

Man and nature.

Όμως το τοπίο αυτό έχει και… πλάτη. Ναι, πλάτη. Είναι το Μπέλες, Κερκίνη για τους αρχαίους, το όρος που κοιτά από τον βορρά όλα τα προηγούμενα, δεσπόζοντας ουσιαστικά στην περιοχή, αφού η λίμνη βρίσκεται σε χαμηλό υψόμετρο, το οποίο σχετικά διατηρείται ως τους πρόποδες του βουνού, επιτρέποντας έτσι στο τελευταίο να δείχνει με την πρώτη ματιά όλο το ύψος του.

Βεβαίως, Κερκίνη είναι και εκείνα που χάθηκαν. Όπως ο καλαμιώνας που μόνο μία ανάμνησή του έχει απομείνει, τα στρέμματα του παρυδάτιου δάσους που πνίγηκαν στα νερά της λίμνης που μαζέψαμε μέσα στα αναχώματα, ο ατελείωτος τάπητας από νούφαρα και άλλα μικρότερα στοιχεία που κάποτε έκαναν τον τόπο πλουσιότερο. Ας ελπίσουμε ότι μία μέρα θα τα ξαναδούμε όλα. Βέβαια όχι με αυτά τα μυαλά. Με αυτά τα μυαλά θα χάσουμε και τα υπόλοιπα. Αλλά εδώ δεν έχω όρεξη να ασχοληθώ με αυτά που κατέστρεψαν τον παράδεισο που μου περιέγραφε ο Γιώργος, αλλά και ο καπετάν-Δημήτρης όταν μπαίναμε μέσα με τη βάρκα.

Η λίμνη φλέγεται στο ηλιοβασίλεμα.

Flaming sunset above the lake.

Στην Κερκίνη ο επισκέπτης έχει τη δυνατότητα να ασχοληθεί με πολλά πράγματα. Αρχικά μπορεί να ξεκουραστεί. Πιστέψτε με, το τοπίο είναι ιδανικό τόσο για ψυχική όσο και σωματική ξεκούραση. Βέβαια θα πει κάποιος, καλά η ψυχική, αλλά η σωματική ξεκούραση πως επιτυγχάνεται μέσω του τοπίου. Μάταιο να το εξηγήσουμε. Μόνο με μία επίσκεψη διαπιστώνεται αυτό.

Μετά να φάει καλά. Εξαιρετικό μοσχαρίσιο κρέας και βέβαια το μοναδικό βουβαλίσιο κρέας που μας προσφέρει μεταξύ άλλων μπριζόλες, λουκάνικα, σουτζουκάκια και κομμάτια για μαγειρευτό στην κατσαρόλα και στη γάστρα. Ακόμα το βουβαλίσιο γιαούρτι, η φέτα και το γάλα, αλλά και το γλυκό καζάν ντιπί που φτιάχνεται αποκλειστικά από βουβαλίσιο γάλα, χωρίς να ξεχνάμε και τα ζυμαρικά, επίσης με βουβαλίσιο γάλα.

Γερακίνα (Buteo buteo), κοινό αρπακτικό στην παραλίμνια περιοχή. 

Buzzard (Buteo buteo), common bird of prey at the lake's surroundings.

Βέβαια στη δική μας κλίμακα, αν εξαιρέσεις την ψυχική ξεκούραση, τα παραπάνω δεν αποτελούν ιδιαίτερη προτεραιότητα. Έτσι κατά την ταπεινή μας γνώμη, το καλύτερο που έχει να κάνει ο επισκέπτης είναι να ξοδέψει όσες περισσότερες ώρες μπορεί στο πεδίο. Οι δραστηριότητες σχεδόν ανεξάντλητες, όσα σχεδόν και τα τοπία. Διαφορετικό τοπίο, διαφορετική εμπειρία η κάθε δραστηριότητα.

Αρχικά, η περιοχή προσφέρεται για ατελείωτους περιπάτους. Άλλωστε υπάρχει άφθονο ίσωμα. Οι περίπατοι αυτοί μπορούν να είναι χαλαρωτικοί, αλλά μπορούν να μετατραπούν και σε πιο οργανωμένους και αθλητικούς. Μπορεί κανείς να περπατήσει στους χωματόδρομους γύρω από τη λίμνη, μέσα στην παραλίμνια βλάστηση, αλλά ακόμα καλύτερα στα μονοπάτια του Μπέλες που προσφέρει ιδιαίτερα όμορφες πεζοπορικές διαδρομές, μέσα στα δάση από οξιά και ψηλότερα από έλατα και μαυρόπευκα.

Νυχτοκόρακας (Nycticorax nycticorax) στο παρυδάτιο δάσος του Στρυμόνα.

Night Heron (Nycticorax nycticorax) in the mouth of Strymonas river.

Αν μας κουράζει το περπάτημα υπάρχει και το ποδήλατο. Πολλά χιλιόμετρα επίπεδων διαδρομών, χωμάτινων και ασφάλτινων, ενώ και πάλι το βουνό είναι παρόν για κάτι ακόμα πιο δύσκολο. Αν δεν διαθέτει κάποιος δικό του ποδήλατο, μπορεί να νοικιάσει ένα ή όσα χρειάζεται η παρέα.

Όταν βαρεθούμε το στέρεο έδαφος είναι ώρα να πιάσουμε τη λίμνη. Ο καλύτερος τρόπος να γνωρίσεις τη λίμνη είναι το κανό, αφού και φασαρία δεν κάνει, αλλά και σε πιο ξέβαθα νερά μπορεί να κινηθεί. Τώρα αν το κουπί δεν είναι το φόρτε των διακοπών για κάποιον, θα επιβιβαστεί σε μία από τις ειδικές βάρκες περιήγησης και θα επισκεφθεί το Δέλτα του ποταμού Στρυμόνα στο βόρειο τμήμα της λίμνης και μάλιστα με ακουστική ξενάγηση από τον καπετάνιο της βάρκας. Η βάρκα είναι σίγουρα ο τρόπος να πλησιάσεις κοντά στα πουλιά ειδικά όταν αρχίζει η λίμνη να γεμίζει νερό, άρα προσφέρεται και για τους φωτογράφους. Πιθανώς δε να προσφέρεται και το κανό για φωτογραφίες, αλλά επειδή δεν το έχω επιχειρήσει ποτέ, δεν είμαι ο αρμόδιος να το επιβεβαιώσω. Βέβαια, όποιος θελήσει να μπει μέσα αποκλειστικά για φωτογραφίες, η συμβουλή μας είναι να κλείσει τη βάρκα μόνο για εκείνον και τον εξοπλισμό του και να ενημερώσει τον καπετάνιο το λόγο που βρίσκεται εκεί. Σοβαρή φωτογραφία είναι αδύνατο να κάνει κανείς με άλλους δέκα μέσα στη βάρκα να μιλάνε ή και δυστυχώς να φωνάζουν καμία φορά, να σηκώνονται συνέχεια με αποτέλεσμα η βάρκα να κουνιέται και ο τηλεφακός μία να κοιτάζει τη δύση και μία την ανατολή, ενώ ο στόχος βρισκόταν στο νότο. Περιττό να σημειώσουμε ότι καλό θα ήταν να το έχει κάνει από πριν, ώστε να ενημερωθεί ποιες είναι οι καλύτερες ώρες. Οι οποίες καλύτερες ώρες είναι το ξημέρωμα που δυστυχώς το χειμώνα η θερμοκρασία είναι κάτω από το μηδέν και το αγιάζι της λίμνης ξυρίζει μέσα στη βάρκα. Αλλά να δεν βρέξεις… ξέρουμε τι, ψάρι δεν τρως!

Λίμνη Κερκίνη.

Kerkini lake.

Aκόμα όμως και αν κάποιος εξαντλήσει τις δραστηριότητες και στη στεριά και στο νερό και πάλι οι επιλογές δεν έχουν τελειώσει. Υπάρχει η ενδιάμεση λύση. Ποιά είναι αυτή; Μα νερό και χώμα μαζί. Δηλαδή η λάσπη. Περιήγηση με οχήματα 4Χ4 μέσα στα καταπληκτικά παραλίμνια τοπία, όπου οι χωματόδρομοι όταν βρέξει μετατρέπονται σε βουρκό-δρομους, ιδανικοί για όποιον ψάχνει την ευκαιρία να ανεβάσει λίγο την αδρεναλίνη του. Όποιος το επιχειρήσει, όμως, καλό θα ήταν να έχει στο πίσω μέρος του μυαλού του ότι η αδρεναλίνη μπορεί και να ανέβει παραπάνω από ότι είχε υπολογίσει αφού πάντα υπάρχει η περίπτωση η λάσπη να είναι περισσότερη από ότι νόμιζε και το όχημα να ακινητοποιηθεί, αρνούμενο να συνεργαστεί και να συνεχίσει τη διαδρομή. Για το λόγο αυτό η παραπάνω δραστηριότητα επιβάλλεται να γίνεται σε ομάδα. Αν βέβαια δεν υπάρχει ιδιόκτητο όχημα 4Χ4 μην ανησυχείτε, υπάρχουν οργανωμένες περιηγήσεις, οι οποίες και την αδρεναλίνη ανεβάζουν και άλλος ανησυχεί αν το όχημα θα περάσει το βουρκόλακκο. Πάντως η λασπωμένη Κερκίνη είναι πραγματικά η χαρά του λάσπη-ing που έλεγε και η Μαριάννα. Αλλά και την περίοδο που σπανίζουν οι βροχές, οι περιηγήσεις με το 4Χ4 πάλι αξίζουν, αφού σε πηγαίνει σε σημεία που το απλό αυτοκίνητο δεν μπορεί ούτε να τα φανταστεί. Βέβαια λέγοντας 4Χ4 εννοούμε ένα πραγματικό εκτός δρόμου όχημα, εξοπλισμένο και με κατάλληλα ελαστικά και όχι ένα γιαλατζί. Για όποιον πάντως δεν διαθέτει το κατάλληλο όχημα ή η αδρεναλίνη δεν το φόρτε του, μπορεί να οδηγήσει στη διαδρομή από το λιμανάκι της Κερκίνης (του οικισμού) ως το φράγμα στο Λιθότοπο, μία ιδιαίτερα ευχάριστη, παραλίμνια, ασφάλτινη διαδρομή. Προσοχή μόνο γιατί τα χειμωνιάτικα πρωινά πιάνει πάγο.

Για όποιον χορτάσει τις 4Χ4 διαδρομές στη λίμνη, μπορεί να συνεχίσει στο βουνό, το οποίο προσφέρει πολύ όμορφες χωμάτινες διαδρομές, πάντα σε χαραγμένους χωματόδρομους.

Φοινικόπτερα (Phoenicopterus ruber) στο βόρειο τμήμα της λίμνης.

Flamingos (Phoenicopterus ruber) in the northern part of the lake.

Ο τελευταίος τρόπος γνωριμίας με την περιοχή είναι να καβαλήσει κάποιος ένα άλογο και να κάνει την βόλτα του έφιππος. Φυσικά επειδή το πιθανότερο είναι να μην είναι ο Τζον Γουέιν, αφού στην Ελλάδα δεν το έχουμε και πολύ με τα άλογα, η δραστηριότητα διεξάγεται… ας πούμε οργανωμένα, έτσι μπορούν να συμμετάσχουν άνθρωποι που δεν γνωρίζουν ούτε πόσα πόδια έχει το άλογο, αλλά θέλουν να δοκιμάσουν. Ως άνθρωποι που έχουμε θητεύσει αρκετά χρόνια δίπλα στα άλογα και επειδή τα άλογα έχουν το κακό συνήθεια να χαρακτηρίζονται από τα γνωρίσματα του ζωντανού οργανισμού θα συνιστούσαμε ιδιαίτερα μεγάλη προσοχή*.

Επίσης ενδιαφέρουσες θα χαρακτήριζα τις επισκέψεις στα οχυρά Ιστίμπεη και Ρούπελ. Τα οχυρά αυτά ανήκουν στην αμυντική γραμμή Μεταξά κατά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και με λίγα λόγια βλέπεις ένα πολυόροφο οχυρό στο οποίο εισέρχεσαι από το ρετιρέ και κατεβαίνεις στα υπόλοιπα επίπεδα που βρίσκονται κάτω από το έδαφος. Κατά την προσωπική μας κρίση το Ρούπελ έχει το όνομα, αλλά το Ιστίμπεη τη χάρη. Άσε που είναι και πιο ήσυχο, άρα πιο κοντά στα γούστα μας.

Ροδοπελεκάνοι (Pelecanus onocrotalus) στο δέλτα του Στρυμόνα.

Great White Pelicans (Pelecanus onocratalus) in the mouth of Strymonas river.

Τώρα αν κάποιος ιδρώσει από όλα τα παραπάνω, έχουμε και για αυτό πρόταση. Μπορεί να πάρει το λουτρό του στα ιαματικά λουτρά του Σιδηροκάστρου και του Αγκίστρου και να του κάνουν και μασάζ για να ξεπιαστεί από την οδήγηση στο βούρκο και από το κουπί στο κανό.

Τέλος πιο εξεζητημένες δραστηριότητες τις οποίες μπορεί κάποιος να εξασκήσει στην περιοχή είναι η παρατήρηση πουλιών και βέβαια η φωτογραφία άγριας ζωής και φύσης, είτε με τη βάρκα όπως ήδη είπαμε, είτε με ιδιωτικό 4Χ4 όχημα, είτε με πεζοπορία και πολύωρο καρτέρι σε κατάλληλα σημεία και πολύ-πολύ τύχη.

Το χειμώνα ο πυθμένας της λίμνης μετραπέται σε απέραντο λιβάδι. 

Στο βάθος διακρίνεται το Μπέλες.

During the winter, the lake's bottom is converted into an extended meadow.

In the background, Beles Mt.

Αλλά δεν τελειώσαμε εδώ, καθώς το πρώην Ανατολικό Μπλοκ δεν είναι μακριά. Ο Προμαχώνας στα σύνορα με τη Βουλγαρία απέχει λίγα χιλιόμετρα από τη λίμνη. Περνάς τα σύνορα χωρίς διατυπώσεις και η Βουλγαρία ανοίγεται μπροστά σου να τη γνωρίσεις. Αν δεν υπάρχει πολύ ώρα, μία μικρή επίσκεψη ως το χωριό Μελνίκ αρκεί για αρχή. Θαυμάζουμε τη βαλκανική παραδοσιακή αρχιτεκτονική, ο οικισμός είναι τέλεια διατηρημένος, δοκιμάζουμε τοπικές γεύσεις και τοπικά κρασιά, τα οποία τουλάχιστον τους προηγούμενους αιώνες φημίζονταν, και το απόγευμα είμαστε στη λίμνη να θαυμάσουμε το ηλιοβασίλεμα που λέγαμε.

Γιορτάζοντας τον ερχομό της ημέρας, αργυροπελεκάνοι (Pelecanus crispus).

Celebrating the start of the new day, Dalmatian Pelicans (Pelecanus crispus).

Για την ιστορία, εμείς όλα τα χρόνια ότι κάνουμε από τις παραπάνω δραστηριότητες τις κάνουμε με βάση τον ξενώνα Οικοπεριηγητής στο χωριό Κερκίνη κοντά στη λίμνη, όπου προσφέρει ανθρώπινο περιβάλλον, καλό φαγητό, καλόν ύπνο, καλό καφέ, ενημέρωση για το οικοσύστημα, ενοικίαση ποδηλάτων, περιηγήσεις με κανό, βαρκάδες με καπετάνιους-ξεναγούς και ευκολίες στους φωτογράφους, μηχανοκίνητες περιηγήσεις με τα πανίσχυρα και ειδικά τροποποιημένα Land Rover και πολλές πληροφορίες για ότι χρειαστεί ο καθένας. Επίσης, επειδή πάντα για εμάς θα ισχύει το τα του καίσαρος τω καίσαρι, πρέπει να τονιστεί ότι ο ιδρυτής και ψυχή του ξενώνα και του οικοπεριηγητικού κέντρου, ο Γιάννης Ρέκλος, μπορεί να θεωρηθεί ένας από τους πατριάρχες του εναλλακτικού τουρισμού στην Ελλάδα, ξεκινώντας την επιχείρηση όταν η συντριπτική πλειοψηφία των Ελλήνων νόμιζε ότι διακοπές ήταν μόνο η Πάρος, η Χαλκιδική, άντε και το χωριό μας.

Η λίμνη βρίσκεται στο νομό Σερρών και απέχει περίπου 630 χλμ από την Αθήνα και περίπου 95 χλμ από τη Θεσσαλονίκη. Η πρόσβαση είναι εύκολη καθώς η διαδρομή και από τις δύο πόλεις δεν περιλαμβάνει κάποιο δύσκολο τμήμα. 

Τόπος γλυκός και φιλόξενος είναι η Κερκίνη και η φύση στα καλύτερά της. Πιθανώς τελικά να ήξεραν τι έγραφαν εκείνοι που έστησαν την πινακίδα και να είναι πράγματι το σύνορο της φύσης**.

*Εννοείται βέβαια, όπως πάντα θυμίζουμε, ό,τι από τα παραπάνω ο καθένας αποφασίσει να κάνει, τα κάνει με απολύτως δική του ευθύνη και ο σκοπός του παρόντος εξαντλείται μόνο στην παρουσίαση.

** Όλες οι φωτογραφίες προέρχονται από την περιοχή της λίμνης. 

 

Με το ένα πόδι στην Βουλγαρία (αριστερά) και το άλλο στην Ελλάδα (δεξιά), 

στην κορυφογραμμή του Μπέλες, στο βάθος η λίμνη Κερκίνη.

On the border line between Bulgaria (left) and Greece (right), ridge of Beles Mt, 

in the background Kerkini lake is discerned.

Λίμνη Κερκίνη, αγριόκυκνοι (Cygnus cygnus).

Kerkini lake, Whooper Swans (Cygnus cygnus).

Ζαρκάδι (Carpeolus carpeolus) στην παραλίμνια περιοχή.

Roe deer (Carpeolus carpeolus) in the surrounding area of the lake.

Ραμφομαχία το ξημέρωμα, αργυροπελεκάνοι (Pelecanus crispus).

Beak fight at dawn, Dalmatian Pelicans (Pelecanus crispus).

Λίμνη Κερκίνη, ανατολή.

Kerkini lake, the sunrise.

Μαυροκιρκίνεζο (Falco vespertinus).

Red-footed Falco (Falco vespertinus).

Η λίμνη και το βουνό συγκροτούν ένα ιδιαίτερα σημαντικό οικοσύστημα.

Kerkini lake and Beles Mt. constitute a particularly important ecosystem.

Αγριόγατα (Felis silvestris silvestris) στην παραλίμνια περιοχή. Πρόκειται για το 

μοναδικό άγριο αιλουροειδές που επιβιώνει στην Ελλάδα.

European Wildcat (Felis silvestris silvestris) in the fields around the lake. 

This is the only wild feline still surviving in Greece.

Χειμερινή άποψη του δάσους οξιάς στο Μπέλες.

Winter view of Beech forest on Beles Mt.

Διπλό ουράνιο τόξο πάνω από τη λίμνη.

Double rainbow above the lake.

Κοπάδι νεροβούβαλων (Bubalus bubalis) διασχίζει τη λίμνη.

A herd of Water-Buffulos (Bubalus bubalis) is crossing the lake.

Σταυρωμένο στο κενό, κορμοράνοι (Phalacrocorax cardo).

Crucified in void, Great Cormorants (Phalacrocorax carbo). 

Όρος Μπέλες.

Beles Mt. 

Φοινικόπτερα (φλαμίνγκο - Phoenicopterus ruber) στη λίμνη. 

Flamingos (Phoenicopterus ruber) in the lake.

Ροδοπελεκάνοι (Pelecanus onocrotalus).

Great White Pelicans (Pelecanus onocrotalus). 

Αρσενικά φερεντίνια (Netta rufina), είδος πάπιας.

Male Red-creasted Pochard (Netta rufina), species of duck.

Τα χρώματα την ώρα της ανατολής το χειμώνα στη λίμνη είναι απίστευτα.

Kerkini lake, at sunrise in the winter the colours are unbelievable.

Ανθισμένα νούφαρα.

Blooming water-lilies carpet.

Ροδοπελεκάνοι (Pelecanus onocrotalus) εν ώρα ψαρέματος.

A flock of White Pelicans (Pelecanus onocrotalus) during fishing time.

Τσίφτης ή γυπογεράκα (Milvus migrans) πάνω από τη λίμνη, στο βάθος το Μπέλες.

Black Kite (Milvus migrans) above the lake, in the background, Beles Mt.

Νεροβούβαλος, η παρουσία τους στην περιοχή χρονολογείται από την εποχή του Ξέρξη.

Water Buffulo, it is considered that they live in the area since the invasion 

of the Persian king, Xerxes, in the 5th Century BC.

Μυοκάστορας (Myocastor coypus) στην όχθη της λίμνης.

Ενδημικό είδος της Νοτίας Αμερικής που εισήχθη 

στην Ευρώπη  για την εκμετάλλευση της γούνας του.

Nutria, also known as Coypu (Myocastor coypus) on the shore of the lake.

An endemic species of South America that people brought to Europe for its fur. 

Πελαργοί (Ciconia ciconia) στη φωλιά τους. Πολλές φωλιές πελαργών 

μπορεί να βρει κάποιος στους οικισμούς Κερκίνη και Λιβαδιά.

White Storks (Ciconia ciconia) in their nest. Many such nests can be found 

in Kerkini and Livadia settlements.

Τσαλαπετεινός (Upupa epops), καλοκαιρινός επισκέπτης της λίμνης.

Hoopoe (Upupa epops), a summer visitor.

Αργυροπελεκάνοι (Pelecanus crispus) το ξημέρωμα.

Dalmatian Pelicans (Pelecanus crispus) at dawn.

Δάσος οξιάς στο Μπέλες. Οι οξιές το χειμώνα κοκκινίζουν.

Beech forest on Beles Mt. In winter it becomes red.

Κοπάδι νεροβούβαλών.

A herd of Water Buffaloes.

Σύναξις το ξημέρωμα.

Assembly at dawn.

We always liked lakes. Initially, to be honest, we liked the images, which depicted lakes, as the only one we had visited until we began travelling on our own, was a manmade lake close to Athens, constructed in order fresh water runs from our taps. Since already 80s we had started hearing of Kerkini lake, as a… must winter destination, and simultaneously of a brilliant wetland. We do remember a funny story from that period, when watching a commercial poster depicting a hut within a lake, we surly considered that this was Kerkini lake. We did not even know where Kerkini was located, and we were sure that the lake of the poster was Kerkini. Whether it was or was not a must, the perspective of wildlife and landscapes which we hoped to find there, made Kerkini lake part of our travel wish-list very soon.

So, when the time came, we took the road to the lake, full of so many expectations that we had for a few places. Not only our expectations came true, but moreover what we met there was much more than what we expected.

Λίμνη Κερκίνη, όρος Μπέλες.

The earth, the lake, the mountain, the snowy zone. 

Kerkini lake and Beles Mt.

The first thing that we remember was a road-sign, referring to the lake as Kerkini lake, the border of nature. We were very touched by this, even though we really never managed to catch the meaning. The second thing that impressed us was the signs, which showed the direction to Bulgaria and to… Yugoslavia. Why? Only if someone grew up, when these countries were a forbidden destination for decades could get it. However, today Yugoslavia does not exist anymore.  

Entering the settlement of Kerkini, we would not say that we were excited. This totally flat landscape was a little bit strange to us. Why? It is a long discussion, because what anyone has on his mind for a place, which has just heard of, is object of psychologist study. In those cases, people usually make their own image, based on what they would like to find there or on personal experiences from other places, or even on a mind-game. 

Σταχτόχηνες (Anser anser) στον Στρυμόνα.

Greylag Goose (Anser anser), flying above Strymonas river.

However, fortunately we had already visited Holland, and we knew that the water surface of a lake can be higher than the surroundings. The lake is not visible from the surroundings due to the earthen ramparts, in fact the flood-defense, so someone must be in a higher place in order to take a view of the lake or to walk on the ramparts. All these have to do with the birth of the lake, the lake management, the rains, and the flow of Strymonas river, which is responsible for the creation of the lake. In a way, Kerkini is part of this river flow. 

The truth is that this our first visit in Kerkini proved to be so important for our future travel planning. The lake became our destination at least twice a year for a long period, and we certainly keep visiting the place. We made friends, originated from the area, locals, and travelers like us, and at the end of the day we wrote a book about the ecosystem of Kerkini and the traditional architecture of the lake surroundings (published in 2008, in Greek).

Ζευγάρι σκουφοβουτηχτάρια (Podiceps cristatus).

Couple of Great Crested Grebes (Podiceps cristatus).

Driving on Kilkis-Promachonas-Serres national road, we have to turn right to Livadia and to Kerkini settlements. Almost 800 m afterwards the homonymous settlement, we will find the lake and a small port. Only a few visitors can realize that when the lake is full of water (summer), the surface is at higher level than the surroundings, like a full of water bowl in the middle of a room, as what we can see around us, is the result of human intervention and the following conversion of the lake into a reservoir.

However, what is Kerkini, and why is it worth visiting the place? Kerkini cannot be easily described. It is a unique landscape, a landscape, which is hard to be found in Greece. It is a calm place, full of colours, so different in each period. It is a wetland area with particularly rich vegetation, sometimes a reminder of a tropic jungle, with canals, fields, woods, earthen ramparts, rivers and streams, and the lake itself, emptying and filling again and again, marking the seasons like a strange macroscopic clock. It is also the sunsets, such as the one that waited us in our first time there after a summer storm, the forest in the mouth of Strymonas river, which floods when Bulgarians open their dams, the water-buffalo herds, and definitely the birds. So many species of birds, depending on the period; species which we were considering for many years that we can find only in Africa or in other exotic places. We found most of the species in June, when the lake is full of water, and most of the birds have its mating period. Over 300 species have been recorded in the area around.

Γκισάρια (Aythya ferina).

Common Pochards (Aythya ferina).

This landscape has also a… back! Yes, a back. This is Beles Mt., known as Kerkini in antiquity. Beles guards the area from the north, and as the low altitude of the lake reaches up the foot of the mountain, it seems much more impressive.

At the same time, Kerkini is also what we already lost, like the reed-bed, from which just a small part survives, the acres of the river mouth’s forest, which were drowned when the level of the lake was elevated within the new earthen ramparts, the extended water-lily carpet, and some other things, which once made the place even more beautiful. We all hope to recover them again, but it will not happen if we keep acting in the same way, retaining the same ecosystem management. Nevertheless, we will not deal with what destroyed the paradise that George and Captain Dimitris described me during our boat tours.

Δραματικό ηλιοβασίλεμα στη λίμνη.

Dramatic sunset above the lake.

The visitor of Kerkini has the chance to engage in many activities, but first of all, it is a rest place. Do trust us, the landscape is ideal for both, mental and physical rest. Perhaps, someone can ask, ok for the mental rest, but how one can get rest through the landscape? It is in vain, trying to explain it. Only a visit can make us to realize this.

On the other hand, the local cuisine is an amazing experience. The visitor can find excellent veal, and of course unique buffalo meat, in steaks, sausages, burgers, or cooked in clay-pot. Other products are buffalo yogurt, buffalo milk, buffalo butter, the traditional sweet, casan-dipi, and local pasta, both made with buffalo milk. On the other hand, the Greek cousin is present with its typical plates with vegetables or not.

Λευκοτσικνιάς (Egretta garzetta) συλλαμβάνει βάτραχο.

Lunch time for a Little Egret (Egretta garzetta).

However, we talked about activities and for sure, resting and eating are not activities. In our opinion, the best that the visitor can do is to spend as much time as he/she can at the field. There are so many activities, perhaps as many as the landscapes around. The area is almost totally flat, so both, hiking and cycling on the surroundings of the lake are ideal activities. If someone likes to increase the degree of difficulty, can move to the paths or the dirt roads of Beles Mt., under the fir-trees, the black pine-trees (Austrian pine), and the beech-trees. It does not matter whether we do not have our own bicycle, as we can hire as many we need.  

The best way to discover the lake is by canoe, as it is quite and can move upon swallow water. Certainly if we do not like rowing, booking a boat tour will make things easier and faster. The boat is the best way for anyone to approach the birds, so it is also ideal for wildlife photographers. In this case, it would be better to book a private boat tour. It is easily understood that trying to take pictures with a 500-600 mm lens, while 8-10 people scream and move on the boat, is simply impossible. The best time for a photographer to start the boat-tour is at dawn, even though at this time, the temperature is low and the breeze is extremely cold.

Μελισσοφάγοι (Merops apiaster).

Bee-eaters (Merops apiaster).

Running out of activities on the earth and the water, the solution is around the middle, earth and water together. That is mud! Amazing landscapes are waiting for us at the surroundings of the lake for off-road tours. After the rain, the terrain of the dirt-roads can be converted into mud-traps, raising the adrenaline. Nevertheless, the adrenaline can raise more than what we would hope, as the mud could be really deep, capturing our off-road vehicle. This is the reason that the activity must be carried out in groups of vehicles. If we do not have our own off-road vehicle, we can book an off-road tour. In that case, someone else has to worry about how deep the mud is, and for the recovery of the vehicle in case that it gets stuck, without losing the adventure. It is worth booking such a tour, even if the terrain is dry. The off-road vehicle can approach places that a regular car cannot even… imagine. On the other hand, driving a regular car, the route that running on the shore of the lake from the small port of Kerkini settlement to Lithotopos dam is really interesting and much easier. There are also interesting routes for off-road tours on Beles Mt.

The last way for the visitor to browse the area is horse-riding. If you like this activity, take a look and judge on your own.

Αργυροτσικνιάς (Casmerodius albus) στο ανάχωμα της λίμνης.

Great Egret (Casmerodius albus) on the earthen ramparts of the lake.

If someone is interested for more recent history, we would characterize the visits to the fortresses Istibey and Roupel on Beles Mt. as really amazing. The fortresses belonged to Metaxas defense line in the Second World War, against the German invasion. These were multi-storey underground military constructions, facing the north. The entrance is situated at the top. We like more Istibey fortress, even though is smaller, maybe because it is quieter.

Last but not least, after having a series of activities, we will definitely sweat, but there is no reason to worry about. Visiting the traditional baths in Sidirokastro and in Agistro towns we can feel like we have just waked up.

More specialized activities that someone can engage in, are birdwatching and wildlife photography booking a boat tour, as already mentioned, or just hiking, driving his own off-road vehicle or ambushing for hours in the suitable point for a good shot*.

Kerkini can also be the base for a short trip to Bulgaria. If we do not have much time, Melnik is a village close to the borders. As it preserves the majority of its traditional houses, built in urban Balkan traditional architectural style, is a good idea for a short time excursion.

Στο λιμανάκι της Κερκίνης μετά τη βροχή.

The little port of Kerkini settlement after the rain.

We would like to mention, when we visit the area we always stay in Oikoperiigitis hotel. In fact it is not just a hotel, with great accommodation, restaurant with local plates and hot coffee.  Oikoperiigitis in Greek means eco-traveler, and it is a real ecotourism centre, where the visitor can book canoe tour, boat tour, 4X4 off-road tour, which is carried out by specially upgraded Land Rovers, can hire bicycles, and can take the appropriate info about the lake and the eco-system of Kerkini. All these were established and developed by Giannis Reklos, one of the pioneers of the alternative tourism in Greece. Oikoperiigitis hotel is located in Kerkini settlement, close to the lake.

Αλκυόνα (Alcedo atthis) στην όχθη της λίμνης.

Kingfisher (Alcedo atthis) on the shore of the lake. 

Kerkini lake is located in the north part of Greece, Serres prefecture, and is around 630 klm (almost 300 miles) away from Athens and around 96 klm (almost 50 miles) from Thessaloniki. Mainly due to the almost flat terrain, driving from both cities to this area is quite easy.

The area of Kerkini lake is a really sweet place, and nature is always wearing its formal dress. Sometimes we do think that maybe, people, who set this sign, knew something more than us, and Kerkini is indeed the border of nature**.

*We would like to underline that what activity anyone decides to engage in, it is by his own responsibility, and the purpose of the article is limited to the presentation.

** All photos were taken in Kerkini area.

Ο αργυροπελεκάνος (Pelecanus crispus) είναι ο άρχοντας της Κερκίνης.

Dalmatian pelican (Pelecanus crispus) is the lord of the wetland.

Λίμνη Κερκίνη, συχνά τα σύννεφα της υγρασίας χρωματίζονται από το ηλιοβασίλεμα.

Kerkini lake, the clouds often are coloured by the sunset.

Κρυπτοτσικνιάς (Ardeola ralloides) συλλαμβάνει το γεύμα του.

Lunch time for a Squacco Heron (Ardeola ralloides).

Στην Κερκίνη αξίζει να αφήσεις το κρεββάτι σου νωρίς.

In Kerkini lake, it is worth to leave your bed early.

Ξύλινη εξέδρα, κατασκευασμένη για να βοηθήσει του Αργυροπελεκάνους να φωλιάσουν.

Wooden structure, made to support the Dalmatian Pelicans to nest.

Χουλιαρομύτες (Platalea leucorodia) στο δάσος του Στρυμόνα. 

Θεωρείται το σπονδυλωτό με το γρηγορότερη αντανακλαστική κίνηση.

Forest of Strymonas river mouth. Spoonbills (Platalea leucorodia). 

It is considered as the vertebrate with the faster reflex.

Ο ξενώνας "Οικοπεριηγητής" στον οικισμό της Κερκίνης 

είναι ένα πραγματικό οικοπεριηγητικό κέντρο.

"Oikoperiigitis Hotel" in Kerkini settlement is a real ecotourism centre.

Ξενώνας Οικοπεριηγητής, υπέροχα άνετα δωμάτια 

και εστιατόριο με ποικιλία γεύσεων.

"Oikoperiigitis Hotel", great accommodation, great restaurant services.

Βουβαλίσια λουκάνικα, σουτζουκάκια και μπριζόλες 

περιλαμβάνονται στις τοπικές σπεσιαλιτέ του εστιατορίου του "Οικοπεριηγητή".

Water-buffalo sausages, burgers, and steaks are included 

to the local specialties of "Oikoperiigitis"   

Το βουβάλι στη γάστρα με κόκκινη σάλτσα είναι τοπική σπεσιαλιτέ.

Local recipe with buffalo meat, cooκed in the clay-pot with tomato sauce.

Καζάν ντιπί, τοπικό γλυκό με βουβαλίσιο γάλα.

Cazan dipi, local sweet made with buffalo milk.

Οι 4Χ4 περιηγήσεις με τα Land Rover του "Οικοπεριηγητή" 

αποτελούν πραγματική εμπειρία περιπέτειας.

Booking an off-road tour with the Land Rovers of "Oikoperiigitis", 

the visitor can experience the real adventure. 

Ανάκτηση οχήματος στο χιόνι. 

Οι ιδιωτικές 4Χ4 περιηγήσεις πρέπει να γίνονται σε ομάδες.

Vehicle recovery in the snow.

The private off-road tour must be carried out in groups. 

Περιήγηση 4Χ4 στο χιονισμένο τοπίο της λίμνης.

Off-road tour in the snowy landscape of the lake.

Πεζοπορία στο Μπέλες με τον "Οικοπεριηγητή".

Hiking on Beles Mt. with "Oikoperiigitis". 

Φωτογράφιση άγριας ζωής με τη βάρκα του "Οικοπεριηγητή".

Wildlife photographing with the boats of "Oikoperiigitis".

Περιήγηση με βάρκα στη λίμνη με τον "Οικοπεριηγητή".

Boat tour in Kerkini with "Oikoperiigitis".

Τα κανό του "Οικοπεριηγητή" είναι ένας διαφορετικός 

τρόπος να εξερευνήσει κανείς τη λίμνη.

The canoes of "Oikoperiigitis" are a different way to explore the lake.

Οι περιηγήσεις του "Οικοπεριηγητή" περιλαμβάνουν και παρατήρηση πουλιών.

Bird watching during an "Oikoperiigitis" tour.

Ο επισκέπτης μπορεί να νοικιάσει ποδήλατα στον "Οικοπεριηγητή". 

Η ποδηλασία στη γύρω περιοχή είναι συναρπαστική δραστηριότητα.

The visitor can hire bicycles from "Oikoperiigitis". 

Cycling is amazing in the area around.

Βουλγαρία, οι οικισμός του Μελνίκ είναι ιδανικός 

για μία μικρή εξόρμηση στη γειτονική χώρα από τη λίμνη.

Bulgaria, Melnik settlement, ideal place for a short trip from Kerkini lake.